Tầm nhìn vũ trụ Việt Nam

Tư duy mới cho thời đại mới

TS Nguyễn Quân, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, nhìn lại hành trình dài hơn 40 năm: “Ngay từ năm 1979, Chính phủ đã thành lập Ủy ban Nghiên cứu về khoa học vũ trụ, đặt nền móng cho chuyến bay lịch sử của Phạm Tuân. Năm 2006, Thủ tướng phê duyệt chiến lược công nghệ vũ trụ đầu tiên, và đến năm 2021, chiến lược mới giai đoạn đến 2030, tầm nhìn 2040 đã được ban hành. Đó là tầm nhìn rất xa.

Hiện nay, Việt Nam có thuận lợi lớn với các văn bản chiến lược như Nghị quyết 57, Nghị quyết 193 của Quốc hội và Quyết định 1131/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Theo TS Quân, đã đến lúc phải “cụ thể hóa các chủ trương này bằng hành động thực chất, quy mô đủ lớn, lâu dài và dám chấp nhận rủi ro.”

TS Quân đề xuất hoàn thiện thể chế, đặc biệt là kiện toàn Ủy ban Vũ trụ Việt Nam – cơ quan liên ngành điều phối mọi hoạt động về khoa học và công nghệ vũ trụ. Nhà nước cũng cần xác định rõ phạm vi đầu tư, tập trung vào những lĩnh vực có thể làm chủ: vệ tinh tầm thấp, hệ thống viễn thám, điều khiển mặt đất, và phát triển nguồn nhân lực. “Đây là lĩnh vực đầu tư lớn, mạo hiểm, nhưng nếu không dấn thân thì sẽ mãi đi sau”, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ nói.

Và để đi xa, Việt Nam cần thử nghiệm mô hình tổng công trình sư - người có quyền tự chủ cao, được miễn trừ trách nhiệm, được Nhà nước ủy thác triển khai dự án công nghệ lớn. “Chỉ khi có niềm tin và trao quyền, các nhà khoa học mới dám làm thật, dám nghĩ lớn”, TS Quân nhấn mạnh.

Thể chế, nhân lực, công nghệ: Ba trụ cột cho nền công nghiệp vũ trụ

Ở một góc nhìn khác, chuyên gia TS Nguyễn Lương Quang, hiện công tác tại Viện Năng lượng nguyên tử và Năng lượng thay thế CEA Paris-Saclay (Pháp) chia sẻ: “Không gian không chỉ là cuộc chơi của quốc gia. Nó là sự hội tụ của tư duy liên ngành, của chuyển giao công nghệ, của hệ sinh thái sáng tạo”. Từ câu chuyện tại Pháp, ông Quang kể lại hành trình một phòng nghiên cứu vật lý thiên văn nhỏ ở Saclay trở thành trung tâm công nghệ thiên văn hàng đầu nhờ đầu tư lâu dài, tự chủ trong nghiên cứu và mô hình kết nối chặt chẽ giữa nhà nước, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

“Ở đó, không ai đơn độc. Các nhóm nghiên cứu bắt buộc phải mở mã nguồn, hợp tác với startup, chia sẻ dữ liệu. Các tập đoàn công nghệ đến xây dựng phòng nghiên cứu trong khuôn viên viện – tạo nên ‘thung lũng không gian’ đúng nghĩa,” ông Quang chia sẻ. 

Theo TS Quang, bài học cho Việt Nam là: phải có quỹ đầu tư nghiên cứu cơ bản, mở cửa dữ liệu, hỗ trợ startup và hình thành các vườn ươm công nghệ – nơi thế hệ trẻ được đào tạo, thử nghiệm và khởi nghiệp với công nghệ vũ trụ.

“Muốn đi xa, không thể chỉ dựa vào phòng lab. Cần đưa công nghệ ra khỏi tủ kính, chuyển giao cho doanh nghiệp, thương mại hóa sản phẩm. Chỉ có thế, công nghệ mới sống trong đời sống”.

Đưa công nghệ vũ trụ đến với 100 triệu người Việt

Chia sẻ từ góc độ doanh nghiệp, bà Lê Thanh Hương, Tổng Giám đốc Công ty Công nghệ Sao Vega thẳng thắn: “Vũ trụ là lĩnh vực công nghệ cao, đầu tư lớn, rủi ro cao. Nhưng nếu không bắt đầu hôm nay, sẽ không bao giờ theo kịp”. Sau 10 năm gắn bó với ngành, bà Hương cho rằng trở ngại lớn nhất hiện nay không phải là thiết bị mà là nhận thức xã hội, thể chế chưa cập nhật, và thiếu cơ chế khuyến khích ứng dụng.

“Dữ liệu Địa không gian là lớp nền cho mọi hoạt động chuyển đổi số. Nhưng cơ quan quản lý chưa sử dụng hiệu quả. Người dân chưa biết đến. Doanh nghiệp chưa được khuyến khích,” bà Hương nói.

Về giải pháp, theo bà Hương, là phải phổ cập kiến thức vũ trụ cho toàn xã hội từ cấp II, cấp III đến các trường đại học, từ công chức, nông dân đến kỹ sư. Viện Vũ trụ và Địa không gian Vega (VSGA) đã xây dựng hàng trăm giáo trình, đào tạo 3.000 chuyên gia, xây dựng AI-GEOHUB – nhà máy ứng dụng công nghệ địa không gian cho tất cả mọi người. Dự kiến năm 2026, VSGA sẽ khai trương Space Lab tại Hòa Lạc - Trung tâm hỗ trợ startup công nghệ vũ trụ đầu tiên của Việt Nam.

Nhưng bà Hương cũng cảnh báo: “Chậm một bước là mất 5 năm. Công nghệ vũ trụ thay đổi rất nhanh, đặc biệt là vệ tinh LEO chỉ có tuổi thọ 3–5 năm. Nếu thủ tục hành chính, chính sách, vốn chậm trễ thì mọi kế hoạch đều thất bại”.

Do đó, bà Hương đề xuất Chính phủ cấp “thẻ ưu tiên” cho ngành công nghệ vũ trụ như hành lang xanh trong thủ tục, vốn, chính sách. Đồng thời, cần có chính sách “đặt hàng” cho doanh nghiệp tư nhân trong nước, giúp họ tham gia các dự án lớn như VINASAT, VNREDSat, Lotusat… để trau dồi năng lực.

Câu chuyện về vũ trụ không còn là chuyện của một ngành. Đó là câu chuyện của một quốc gia đang tìm đường đi lên bằng nội lực tri thức. Những bước đi đầu tiên đã có vệ tinh nhỏ, UAV, hệ thống thu dữ liệu… Những chiến lược đã rõ: Nghị quyết 57, 193, Quyết định 1131… Nhưng để đi xa, cần một tư duy mới: coi công nghệ vũ trụ là nền tảng phát triển chứ không phải thứ “để có cho bằng bạn bè quốc tế”.

Việt Nam cần một chiến lược dài hơi, đủ lớn, nhưng không dàn trải. Một thể chế đủ mạnh, nhưng linh hoạt. Một hệ sinh thái mở, nhưng có trọng tâm. Và trên hết, cần niềm tin rằng đầu tư cho bầu trời hôm nay là đầu tư cho tương lai đất nước ngày mai.