Để công nghệ phát huy hiệu quả: Chính sách đúng, hành động nhanh, thực thi đồng bộ

Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, hành trình để công nghệ thực sự “hạ cánh” tức trở thành công cụ hữu hiệu cho cán bộ nông nghiệp cấp xã, kiểm lâm viên ở rừng hay người nông dân trên cánh đồng vẫn còn không ít rào cản. Vấn đề không chỉ là công nghệ có sẵn, mà là cơ chế, con người, và mô hình hành động cụ thể.

Khi chính sách mở đường

Theo PGS.TS Phạm Minh Hải, Phó Cục trưởng Cục Viễn thám quốc gia, Nghị quyết 57-NQ/TW (2024) của Bộ Chính trị là một bước ngoặt, lần đầu tiên xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là ba đột phá quan trọng để tái cấu trúc nền kinh tế.

“Trong các nghị quyết tiếp theo như 59, 66 và đặc biệt là 68 về nông nghiệp, môi trường, khái niệm 'dữ liệu là tài nguyên' đã được đưa vào như một trụ cột. Đây là tiền đề cho những chính sách thiết yếu: xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu không gian, số hoá bản đồ khí hậu, bản đồ sử dụng đất, bản đồ độ mặn... trên toàn quốc,” PGS. TS Phạm Minh Hải nhấn mạnh.

Ông Hải cho rằng chính sách đã thông, nhưng thách thức hiện nay là tổ chức thực hiện. Nói cách khác, việc công nghệ có “hạ cánh” được hay không phụ thuộc vào cách thiết kế chương trình hành động và phân quyền triển khai đến các cấp ngành, địa phương.

Công nghệ không còn là “hàng ngoại đắt đỏ”

Cùng chung quan điểm, TS. Lê Thu Hương, chuyên gia viễn thám và đồng sáng lập một startup nông nghiệp số nhận định: “Công nghệ viễn thám, AI, máy học hiện nay không còn là đặc quyền của các phòng thí nghiệm nước ngoài. Các nền tảng mã nguồn mở, dữ liệu vệ tinh miễn phí từ Copernicus, NASA, JAXA… đã mở ra cơ hội chưa từng có cho Việt Nam.”

TS. Hương dẫn chứng mô hình mà nhóm của bà đang thực hiện tại huyện Tân Hưng, tỉnh Long An - nơi hệ thống phân tích ảnh vệ tinh đã giúp cảnh báo sớm vùng có nguy cơ nhiễm mặn cao 10 ngày trước khi hiện tượng xảy ra. Kết quả là nông dân điều chỉnh lịch tưới, thay đổi giống lúa phù hợp, giúp giảm thiểu thiệt hại rõ rệt.

“Tất cả đều do người Việt xây dựng. Dữ liệu từ vệ tinh Sentinel-2, xử lý bằng Google Earth Engine và thuật toán học máy được huấn luyện trên dữ liệu bản địa. Không cần mua phần mềm tiền tỷ, không phải nhập khẩu công nghệ, vấn đề chỉ là chúng ta có niềm tin, và chính sách khuyến khích sử dụng hay không,” TS. Hương nói.

Cơ chế vận hành – “nút thắt” lớn nhất

Bên cạnh thành tựu, nhiều chuyên gia cũng chỉ ra một thực tế: hạ tầng công nghệ có thể hiện hữu, nhưng thiếu cơ chế đồng bộ sẽ khiến công nghệ mãi “treo lơ lửng”. PGS.TS. Nguyễn Thanh Bình, Viện Công nghệ Thông tin và Truyền thông cho biết, nhiều địa phương đã đầu tư trung tâm điều hành thông minh (IOC), nhưng dữ liệu môi trường, dữ liệu nông nghiệp vẫn nằm rải rác ở các sở, ngành mà chưa được tích hợp.

“Chúng tôi từng xây dựng một hệ thống cảnh báo hạn hán, có thể dự báo dựa trên chỉ số NDVI, độ ẩm đất từ vệ tinh và lịch sử thời tiết. Tuy nhiên, khi đề xuất đưa vào IOC của tỉnh, thì lại không có đầu mối tiếp nhận dữ liệu. Cái thiếu không phải công nghệ, mà là cơ chế phối hợp, ai chịu trách nhiệm sử dụng? Ai phân tích dữ liệu? Ai có quyền ra quyết định?”, ông Bình chia sẻ.

Vì thế, theo ông Bình, một chương trình hành động quốc gia nên được ban hành nhằm thống nhất đầu mối dữ liệu nông nghiệp – môi trường, thiết kế cơ chế liên thông công nghệ giữa trung ương và địa phương, và có hướng dẫn sử dụng cụ thể cho từng cấp chính quyền.

Hệ sinh thái – từ startup đến hợp tác công tư

Việc công nghệ “hạ cánh” còn đòi hỏi một hệ sinh thái hỗ trợ: từ cơ quan Nhà nước đặt hàng công nghệ, viện nghiên cứu cung cấp giải pháp, doanh nghiệp triển khai, đến người dân sử dụng. Trong lĩnh vực viễn thám và nông nghiệp, một số mô hình hợp tác công – tư đang manh nha hình thành.

Công ty công nghệ Vega đang phối hợp với các đơn vị liên quan xây dựng hệ thống theo dõi rừng dựa trên AI, UAV và ảnh vệ tinh. “Nhiều tỉnh Tây Nguyên đã bắt đầu phát hiện phá rừng gần như thời gian thực, chỉ vài giờ sau khi có ảnh vệ tinh. Như vậy, công nghệ đã đến rừng. Vấn đề là có cơ chế để nhân rộng và vận hành thường xuyên hay không,” Lê Thanh Hương, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Công Nghệ Sao Vega nói.

Bà Hương đề xuất Nhà nước cần đặt hàng các sản phẩm công nghệ nội địa, đồng thời thiết kế cơ chế sandbox để startup thử nghiệm các mô hình mới, chẳng hạn mô hình bản đồ khí hậu số phục vụ quy hoạch vùng trồng.

Kết lại, giới chuyên gia đều cho rằng Việt Nam đã có nền tảng đủ mạnh để công nghệ thực sự “hạ cánh” và tạo ra giá trị thực tiễn cho nông nghiệp và môi trường. Tuy nhiên, để điều đó xảy ra cần ba trụ cột: chính sách hành động, cơ chế vận hành và đầu tư có mục tiêu.

“Đổi mới sáng tạo không chỉ nằm trong văn bản. Nó cần thí điểm, được phép sai, được sửa và được nhân rộng. Chỉ khi đó, công nghệ mới có thể đi từ dữ liệu vệ tinh trên trời đến dòng nước ngập mặn, từ bản đồ số đến luống rau ngoài ruộng,” PGS.TS Phạm Minh Hải khẳng định.

Bài học ở các nước như Hàn Quốc, Nhật Bản cho thấy: không có “hệ thần kinh số” cho nông nghiệp nếu thiếu quyết tâm chính trị và cách tổ chức thực hiện nhất quán từ trung ương đến cơ sở. Với những gì đã được khởi động, đã đến lúc Việt Nam cần hành động nhanh hơn, mạnh hơn, quyết liệt hơn để biến các nghị quyết thành kết quả cụ thể, thiết thực và bền vững. Vì công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi nó được “hạ cánh” đến được nơi người dân cần nhất.