Dịch vụ công về viễn thám: Hạ tầng dữ liệu cho quản trị hiện đại và phát triển bền vững

Trong tiến trình xây dựng Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số, dữ liệu đang trở thành một loại “tài nguyên mới” phục vụ quản lý, điều hành và phát triển. Nếu như trước đây các quyết định quản lý chủ yếu dựa trên báo cáo thủ công, điều tra thực địa hoặc số liệu thống kê truyền thống thì hiện nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, dữ liệu quan sát Trái đất từ công nghệ viễn thám đang ngày càng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạt động quản lý nhà nước cũng như phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Trong bối cảnh đó, dịch vụ công và cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực viễn thám không chỉ là yêu cầu tất yếu của quản trị hiện đại mà còn là nền tảng để nâng cao năng lực dự báo, giám sát, điều hành phát triển kinh tế - xã hội theo hướng chủ động, minh bạch và hiệu quả.

Theo định hướng rà soát, hoàn thiện danh mục dịch vụ sự nghiệp công của Bộ Nông nghiệp và Môi trường năm 2026, lĩnh vực viễn thám được xác định gồm nhiều nhóm dịch vụ công thiết yếu như giám sát nông nghiệp, tài nguyên môi trường, thiên tai bằng công nghệ viễn thám; duy trì, vận hành, bảo trì hạ tầng thu nhận dữ liệu ảnh viễn thám quốc gia; xây dựng, quản lý cơ sở dữ liệu và cung cấp thông tin phục vụ quản lý nhà nước.

Điều này cho thấy viễn thám đang từng bước chuyển từ vai trò công nghệ hỗ trợ sang trở thành một hạ tầng dữ liệu công thiết yếu của quốc gia.

Dịch vụ công về viễn thám trước hết là dịch vụ phục vụ quản lý nhà nước. Công nghệ viễn thám cho phép quan sát đồng bộ trên phạm vi rộng, cập nhật liên tục và khách quan các diễn biến về đất đai, rừng, nguồn nước, môi trường, sản xuất nông nghiệp, thiên tai hay biến đổi khí hậu. Trong thực tế, đây gần như là công nghệ duy nhất hiện nay có thể cung cấp dữ liệu diện rộng với tần suất cao phục vụ giám sát quốc gia trong thời gian ngắn.

Ở lĩnh vực nông nghiệp, dữ liệu viễn thám đang hỗ trợ theo dõi hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp, phân bố cây trồng, mùa vụ, giám sát sinh trưởng cây trồng, dự báo năng suất và sản lượng. Các thông tin về hạn hán, thiếu nước, sâu bệnh hay xâm nhập mặn có thể được cập nhật sớm hơn, giúp cơ quan quản lý chủ động điều hành sản xuất và giảm thiểu rủi ro cho người dân. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng trong bối cảnh sản xuất nông nghiệp đang chịu tác động ngày càng lớn của biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan.

Trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường, viễn thám giúp theo dõi biến động sử dụng đất, giám sát tài nguyên rừng, giám sát nguồn nước, chất lượng môi trường và phát hiện các nguy cơ ô nhiễm. Các dữ liệu này là đầu vào quan trọng cho quy hoạch phát triển, quản lý tài nguyên và kiểm soát khai thác, sử dụng tài nguyên bền vững.

Đối với phòng chống thiên tai, giá trị của dịch vụ công viễn thám càng thể hiện rõ nét. Từ giám sát lũ lụt, sạt lở đất, cháy rừng đến theo dõi diễn biến thiên tai theo thời gian thực và đánh giá thiệt hại sau thiên tai, dữ liệu viễn thám giúp nâng cao năng lực cảnh báo sớm, hỗ trợ chỉ đạo điều hành nhanh chóng, chính xác hơn. Trong bối cảnh thiên tai ngày càng bất thường, đây không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là “lá chắn dữ liệu” phục vụ bảo đảm an toàn cộng đồng.

Điểm đáng chú ý là các dịch vụ công về viễn thám không chỉ phục vụ cơ quan quản lý nhà nước mà ngày càng đáp ứng trực tiếp nhu cầu của xã hội và thị trường. Người dân cần dữ liệu để tiếp cận thông tin thiên tai, môi trường, sản xuất nông nghiệp. Doanh nghiệp cần dữ liệu viễn thám để phát triển các ứng dụng trong quy hoạch đô thị, bảo hiểm nông nghiệp, logistics, năng lượng tái tạo, giao thông thông minh hay tín chỉ carbon.

Thực tế cho thấy, cùng với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và điện toán đám mây, thị trường ứng dụng dữ liệu viễn thám đang mở rộng rất nhanh. Nếu trước đây viễn thám chủ yếu phục vụ cơ quan chuyên môn thì hiện nay dữ liệu viễn thám đang dần trở thành “nguyên liệu đầu vào” cho nhiều ngành kinh tế số.

Tuy nhiên, khác với các dịch vụ thương mại thông thường, dịch vụ công về viễn thám có tính đặc thù rất cao. Hạ tầng thu nhận dữ liệu viễn thám quốc gia là hệ thống công nghệ cao, yêu cầu vận hành liên tục, chi phí đầu tư lớn, phụ thuộc nhiều vào công nghệ chuyên dụng và đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật chuyên sâu. Đây đồng thời là hạ tầng có ý nghĩa đối với quốc phòng, an ninh và bảo vệ chủ quyền dữ liệu quốc gia. Vì vậy, Nhà nước vẫn cần giữ vai trò chủ đạo trong đầu tư, vận hành các hệ thống nền tảng và cung cấp các dữ liệu cốt lõi.

Theo định hướng hiện nay, Nhà nước sẽ tiếp tục bảo đảm đối với các dịch vụ công viễn thám cơ bản, thiết yếu, đồng thời từng bước chuyển đổi cơ chế cấp kinh phí theo hướng đặt hàng, giao nhiệm vụ gắn với chất lượng sản phẩm đầu ra. Song song với đó là thúc đẩy xã hội hóa các dịch vụ ứng dụng, dịch vụ giá trị gia tăng và khuyến khích doanh nghiệp tham gia phát triển thị trường dữ liệu viễn thám.

Đây cũng là xu hướng phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới: Nhà nước đầu tư hạ tầng và dữ liệu nền tảng, còn doanh nghiệp khai thác dữ liệu để tạo ra các dịch vụ sáng tạo phục vụ xã hội.

Trong giai đoạn tới, nhu cầu đối với dịch vụ công về viễn thám sẽ tiếp tục gia tăng theo ba xu hướng lớn.

Thứ nhất, nhu cầu dữ liệu thời gian thực phục vụ điều hành sẽ ngày càng lớn. Các ngành, địa phương không chỉ cần dữ liệu định kỳ mà cần các hệ thống giám sát liên tục, cập nhật gần thời gian thực để phục vụ điều hành nhanh trong các tình huống thiên tai, hạn hán, cháy rừng hay biến động môi trường.

Thứ hai, nhu cầu tích hợp dữ liệu liên ngành sẽ trở thành xu hướng chủ đạo. Dữ liệu viễn thám sẽ không còn tồn tại độc lập mà cần kết nối với dữ liệu khí tượng thủy văn, đất đai, dân cư, giao thông, nông nghiệp và dữ liệu IoT để hình thành hệ sinh thái dữ liệu phục vụ quản trị số quốc gia.

Thứ ba, nhu cầu khai thác dữ liệu mở và dịch vụ số của người dân, doanh nghiệp sẽ tăng mạnh. Người sử dụng không chỉ cần “dữ liệu thô” mà cần các sản phẩm phân tích, cảnh báo, dự báo và các nền tảng khai thác dễ sử dụng trên môi trường số.

Trước yêu cầu đó, Cục Viễn thám quốc gia cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ cả về tư duy quản lý, hạ tầng công nghệ và phương thức cung cấp dịch vụ công.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng dữ liệu viễn thám quốc gia theo hướng hiện đại, đồng bộ, có khả năng xử lý dữ liệu lớn và cung cấp dữ liệu theo thời gian thực. Hạ tầng thu nhận, lưu trữ, xử lý và chia sẻ dữ liệu cần được đầu tư theo mô hình mở, kết nối liên thông với các cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong cung cấp dịch vụ công về viễn thám. Các dịch vụ cung cấp dữ liệu, chia sẻ thông tin, khai thác sản phẩm viễn thám cần được thực hiện trên môi trường số, giảm tối đa thủ tục hành chính và tăng khả năng tiếp cận cho người dân, doanh nghiệp.

Một yêu cầu quan trọng khác là cần xây dựng hệ sinh thái dữ liệu viễn thám mở và thúc đẩy hợp tác công – tư. Nhà nước giữ vai trò quản lý, định hướng và cung cấp dữ liệu nền tảng, trong khi doanh nghiệp công nghệ tham gia phát triển các sản phẩm ứng dụng chuyên sâu, dịch vụ phân tích và các nền tảng số phục vụ thị trường.

Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế chia sẻ dữ liệu nhằm bảo đảm dữ liệu viễn thám được khai thác hiệu quả, an toàn và thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Chất lượng dịch vụ phải được đánh giá trên cơ sở tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng, gắn với độ chính xác, khả năng cập nhật, mức độ kết nối và hiệu quả sử dụng thực tế.

Quan trọng hơn cả, dịch vụ công về viễn thám cần chuyển mạnh từ tư duy “cung cấp dữ liệu” sang “cung cấp tri thức và hỗ trợ ra quyết định”. Người dân, doanh nghiệp hay cơ quan quản lý không chỉ cần ảnh vệ tinh mà cần thông tin phân tích dễ hiểu, dễ sử dụng và có giá trị thực tiễn cho sản xuất, kinh doanh và quản trị.

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, viễn thám không còn là lĩnh vực kỹ thuật thuần túy mà đang trở thành một hạ tầng dữ liệu chiến lược phục vụ phát triển đất nước. Việc nâng cao chất lượng dịch vụ công về viễn thám sẽ góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội, tăng cường năng lực ứng phó thiên tai, bảo vệ tài nguyên môi trường và phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân, doanh nghiệp trong thời đại số.

Văn phòng Cục Viễn thám quốc gia