Chống sa mạc hóa: Chung tay phục hồi đất đai, tăng cường khả năng chống chịu hạn hán vì một tương lai phát triển bền vững

Hưởng ứng sự kiện có ý nghĩa toàn cầu này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Văn bản số 5677/BNNMT-LNKL ngày 02/6/2026 đề nghị các bộ, ngành, địa phương tổ chức các hoạt động thiết thực nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, thúc đẩy quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên đất, bảo vệ rừng, phục hồi hệ sinh thái và tăng cường khả năng chống chịu trước hạn hán, biến đổi khí hậu. Văn bản cũng nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh triển khai Chương trình hành động quốc gia chống sa mạc hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050; ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và các giải pháp dựa vào thiên nhiên trong bảo vệ tài nguyên đất, nước và phát triển lâm nghiệp bền vững.

Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt, là nền tảng của mọi hoạt động phát triển kinh tế - xã hội và là môi trường sống của con người. Tuy nhiên, dưới tác động của biến đổi khí hậu, khai thác tài nguyên quá mức, suy giảm thảm thực vật và các hoạt động sử dụng đất chưa hợp lý, nhiều khu vực trên thế giới đang phải đối mặt với nguy cơ suy thoái đất, hoang mạc hóa và hạn hán ngày càng nghiêm trọng. Theo Công ước chống sa mạc hóa của Liên hợp quốc, hoang mạc hóa là quá trình suy thoái đất tại các vùng khô hạn, bán khô hạn và cận ẩm khô do tác động tổng hợp của các yếu tố khí hậu và hoạt động của con người. Công ước cũng khẳng định việc phòng chống sa mạc hóa, giảm nhẹ tác động của hạn hán và phục hồi đất bị suy thoái là một trong những giải pháp quan trọng để bảo đảm phát triển bền vững, bảo vệ sinh kế của người dân và duy trì các hệ sinh thái tự nhiên.
Đối với Việt Nam, mặc dù không phải là quốc gia có điều kiện tự nhiên khô hạn điển hình như nhiều nước ở châu Phi hay Trung Đông, song những biểu hiện của suy thoái đất, xói mòn, sạt lở, suy giảm chất lượng đất canh tác, suy giảm diện tích rừng và tình trạng hạn hán, thiếu nước cục bộ vẫn đang diễn ra tại nhiều địa phương. Khu vực Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long và vùng núi phía Bắc thường xuyên chịu tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan, làm gia tăng nguy cơ mất đất sản xuất, suy giảm năng suất nông nghiệp và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân.

Trong bối cảnh đó, chỉ đạo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường không chỉ mang ý nghĩa hưởng ứng một sự kiện quốc tế thường niên mà còn thể hiện quyết tâm của ngành trong việc hiện thực hóa các cam kết về phát triển bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý hiệu quả tài nguyên thiên nhiên. Việc tổ chức các hoạt động truyền thông, phát động phong trào chống thoái hóa đất, bảo vệ rừng, tăng cường kiểm tra việc chấp hành pháp luật về đất đai, lâm nghiệp và môi trường sẽ góp phần nâng cao nhận thức xã hội, tạo sự chuyển biến từ nhận thức đến hành động của các cấp, các ngành, doanh nghiệp và người dân.

Để thực hiện hiệu quả các mục tiêu này, khoa học công nghệ đang ngày càng đóng vai trò quan trọng, trong đó lĩnh vực viễn thám trở thành một trong những công cụ hỗ trợ đắc lực cho công tác quản lý tài nguyên đất, giám sát môi trường và phòng chống thiên tai. Với khả năng thu nhận thông tin trên phạm vi rộng, liên tục và khách quan từ vệ tinh, công nghệ viễn thám cho phép theo dõi diễn biến lớp phủ thực vật, đánh giá mức độ suy thoái đất, giám sát biến động rừng, xác định các khu vực có nguy cơ hạn hán, thiếu nước hoặc sa mạc hóa. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ công tác điều tra cơ bản, xây dựng cơ sở dữ liệu tài nguyên môi trường, đồng thời hỗ trợ các cơ quan quản lý đưa ra quyết định kịp thời và hiệu quả.

Trong những năm qua, dữ liệu viễn thám đã được ứng dụng rộng rãi trong giám sát tài nguyên rừng, theo dõi diễn biến sử dụng đất, đánh giá tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu. Các sản phẩm ảnh vệ tinh kết hợp với công nghệ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu khí tượng thủy văn và hệ thống thông tin địa lý (GIS) cho phép xây dựng các mô hình cảnh báo sớm hạn hán, theo dõi sức khỏe thảm thực vật và đánh giá mức độ phục hồi của các hệ sinh thái sau thiên tai. Đây cũng là một trong những yêu cầu được Công ước chống sa mạc hóa của Liên hợp quốc đặc biệt nhấn mạnh khi khuyến khích các quốc gia tăng cường quan trắc, thu thập, phân tích và chia sẻ dữ liệu phục vụ giám sát suy thoái đất, hạn hán và xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm.
Đối với ngành Nông nghiệp và Môi trường, việc đẩy mạnh ứng dụng viễn thám không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tạo nền tảng dữ liệu số phục vụ chuyển đổi số ngành tài nguyên và môi trường. Các thông tin được cập nhật thường xuyên từ vệ tinh giúp theo dõi diễn biến tài nguyên thiên nhiên theo thời gian thực, hỗ trợ đánh giá hiệu quả các chương trình phục hồi đất, trồng rừng, bảo tồn hệ sinh thái và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đồng thời, dữ liệu viễn thám còn giúp tiết kiệm đáng kể chi phí điều tra thực địa, nâng cao tính minh bạch và độ chính xác trong công tác giám sát tài nguyên.

Thông điệp “Nhận diện tài nguyên đất. Trân trọng thiên nhiên xanh. Phục hồi hệ sinh thái” không chỉ là lời kêu gọi hành động đối với các cơ quan quản lý mà còn là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Mỗi hành động thiết thực như bảo vệ rừng, sử dụng đất hợp lý, tiết kiệm nguồn nước, phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững hay ứng dụng khoa học công nghệ vào quản lý tài nguyên đều góp phần ngăn chặn suy thoái đất, giảm thiểu tác động của hạn hán và bảo vệ môi trường sống cho các thế hệ tương lai.

Hưởng ứng Ngày Thế giới chống sa mạc hóa và hạn hán năm 2026 là dịp để các cấp, các ngành, địa phương và cộng đồng cùng nhìn nhận rõ hơn giá trị của tài nguyên đất, tăng cường trách nhiệm trong bảo vệ môi trường và thúc đẩy các giải pháp phát triển bền vững. Trong hành trình đó, công nghệ viễn thám tiếp tục khẳng định vai trò là công cụ quan trọng hỗ trợ quản lý, giám sát và ra quyết định, góp phần thực hiện hiệu quả các mục tiêu phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn và thích ứng với biến đổi khí hậu mà Việt Nam đang hướng tới.