Công nghệ viễn thám đóng góp vai trò quan trọng trọng quản trị rủi ro thiên tai, phát triển bền vững

Những ngày cuối mùa mưa năm ngoái, tại một xã miền núi ở khu vực Bắc Trung Bộ, người dân vẫn chưa hết bàng hoàng khi nhắc lại trận lũ quét xảy ra chỉ trong vài giờ đồng hồ. Dòng nước từ thượng nguồn đổ về mang theo đất đá, cây cối, cuốn phăng nhiều công trình và làm thay đổi hoàn toàn diện mạo của cả một thung lũng. Những con đường mới được đầu tư bị chia cắt, hàng chục hộ dân phải sơ tán khẩn cấp trong đêm.

Cách đó hàng trăm ki-lô-mét, tại Đồng bằng sông Cửu Long, câu chuyện lại hoàn toàn khác. Không phải những trận lũ dữ dội, người dân nơi đây đang phải đối mặt với tình trạng xâm nhập mặn và thiếu nước ngọt ngày càng nghiêm trọng. Những cánh đồng từng xanh tốt nay nhiều nơi bị ảnh hưởng bởi hạn hán kéo dài, trong khi các dòng sông lớn cũng thay đổi theo những quy luật khó dự đoán hơn trước.

Hai câu chuyện ở hai vùng địa lý khác nhau nhưng cùng phản ánh một thực tế: thiên tai tại Việt Nam đang ngày càng cực đoan, phức tạp và khó lường hơn.

Theo các chuyên gia, những gì đang diễn ra không còn đơn thuần là những hiện tượng thiên nhiên mang tính chu kỳ. Biến đổi khí hậu toàn cầu, quá trình đô thị hóa nhanh, những thay đổi trong sử dụng đất, khai thác tài nguyên và áp lực phát triển kinh tế - xã hội đang làm gia tăng mức độ rủi ro thiên tai trên phạm vi cả nước.

Trong bối cảnh đó, tư duy phòng chống thiên tai của Việt Nam cũng đang đứng trước một bước chuyển quan trọng. Nếu như trước đây trọng tâm chủ yếu là tập trung lực lượng để ứng phó khi thiên tai xảy ra thì nay yêu cầu đặt ra là phải chủ động nhận diện nguy cơ, đánh giá rủi ro từ sớm, từ xa và xây dựng khả năng chống chịu cho toàn xã hội. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026–2030 do Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt.

Khi thiên tai không còn là câu chuyện của riêng ngành phòng chống thiên tai

Nhìn lại những năm gần đây, hầu như không có địa phương nào hoàn toàn đứng ngoài tác động của thiên tai.

Miền Bắc liên tiếp ghi nhận các trận mưa lớn vượt giá trị lịch sử, gây ngập lụt đô thị và lũ quét tại nhiều khu vực miền núi. Miền Trung vẫn là tâm điểm của các cơn bão mạnh và những đợt mưa cực đoan kéo dài. Tây Nguyên đối mặt với nguy cơ hạn hán và suy giảm nguồn nước. Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục chịu áp lực từ xâm nhập mặn, sụt lún đất và sạt lở bờ sông.

Điều đáng chú ý là những hiện tượng từng được xem là bất thường nay đang xuất hiện với tần suất ngày càng lớn hơn. Nhiều khu vực vốn được đánh giá là an toàn cũng bắt đầu ghi nhận các nguy cơ mới. Các cơn bão có xu hướng mạnh hơn, diễn biến nhanh hơn và quỹ đạo phức tạp hơn. Những trận mưa có cường độ cực lớn xuất hiện trong thời gian ngắn khiến khả năng tiêu thoát nước của nhiều khu vực không còn đáp ứng được yêu cầu thực tế.

Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng mở rộng với hệ thống hạ tầng giao thông, năng lượng, công nghiệp và đô thị phát triển mạnh mẽ, tác động của thiên tai không chỉ dừng lại ở những thiệt hại trực tiếp về người và tài sản.

Một trận lũ lớn có thể làm gián đoạn hoạt động của cả chuỗi logistics. Một đợt hạn hán kéo dài có thể ảnh hưởng đến an ninh nguồn nước và sản xuất nông nghiệp. Một cơn bão mạnh đổ bộ vào khu vực tập trung các trung tâm kinh tế lớn có thể tác động đến hoạt động sản xuất, xuất nhập khẩu và tăng trưởng của cả vùng.

Chính vì vậy, bảo đảm an toàn trước thiên tai ngày nay không chỉ là nhiệm vụ của ngành phòng chống thiên tai mà đã trở thành một trong những điều kiện nền tảng để bảo vệ thành quả phát triển và duy trì tăng trưởng bền vững.

Bước chuyển từ “chữa cháy” sang quản trị rủi ro

Trong nhiều năm, công tác phòng chống thiên tai thường được nhắc đến với những hình ảnh quen thuộc: lực lượng cứu hộ xuyên đêm tiếp cận vùng ngập lụt, các đoàn công tác khẩn trương kiểm tra hiện trường sau bão hay những chiến dịch khắc phục hậu quả sau thiên tai.

Những hoạt động đó vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy chỉ ứng phó khi thiên tai xảy ra là chưa đủ.

Các chuyên gia về quản lý rủi ro thiên tai cho rằng thiệt hại có thể giảm đáng kể nếu nguy cơ được nhận diện từ sớm và các biện pháp phòng ngừa được triển khai trước khi thiên tai xuất hiện. Đây chính là tư duy cốt lõi của cách tiếp cận quản trị rủi ro hiện đại.

Theo đó, thay vì chỉ tập trung vào ứng cứu và khắc phục hậu quả, công tác quản lý sẽ hướng mạnh vào việc xác định các khu vực có nguy cơ cao, đánh giá mức độ tổn thương của cộng đồng, xây dựng các kịch bản thiên tai và chuẩn bị các phương án ứng phó tương ứng.

Muốn làm được điều đó, yếu tố quyết định là phải có dữ liệu đầy đủ, chính xác và cập nhật liên tục.

Đó cũng là lý do Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu xây dựng hệ thống quản lý hiện đại dựa trên nền tảng dữ liệu số, khoa học công nghệ và kết nối liên thông giữa các ngành, lĩnh vực.

Trong mô hình quản trị mới này, dữ liệu không còn chỉ là công cụ hỗ trợ mà trở thành nền tảng cho toàn bộ quá trình ra quyết định.

Từ vệ tinh trên quỹ đạo đến những cảnh báo trên mặt đất

Tại Trung tâm điều hành, những hình ảnh vệ tinh liên tục được cập nhật trên các màn hình chuyên dụng. Từ độ cao hàng trăm ki-lô-mét ngoài không gian, các vệ tinh quan sát Trái đất đang ghi nhận từng thay đổi của bề mặt lãnh thổ Việt Nam.

Những khu vực ngập lụt sau bão, những điểm sạt lở mới hình thành, những cánh rừng bị suy giảm độ che phủ hay những đoạn bờ biển đang bị xói lở đều có thể được phát hiện thông qua các dữ liệu viễn thám.

Khác với các phương pháp quan trắc truyền thống phụ thuộc chủ yếu vào các trạm đo mặt đất, viễn thám cho phép theo dõi đồng thời trên diện tích rộng lớn và liên tục theo thời gian.

Đối với một quốc gia có địa hình đa dạng như Việt Nam, nơi nhiều khu vực miền núi hiểm trở hoặc vùng ven biển khó tiếp cận, đây là lợi thế đặc biệt quan trọng.

Trong những năm gần đây, dữ liệu viễn thám đã được ứng dụng ngày càng sâu rộng trong theo dõi tài nguyên, môi trường và phòng chống thiên tai. Từ giám sát diễn biến rừng, theo dõi hạn hán, xâm nhập mặn đến đánh giá nguy cơ sạt lở đất, ảnh vệ tinh đang cung cấp nguồn thông tin khách quan và có độ phủ rộng mà các phương pháp truyền thống khó có thể đáp ứng.

Các chuyên gia nhận định rằng giá trị lớn nhất của viễn thám không chỉ nằm ở khả năng quan sát mà còn ở khả năng phân tích và dự báo.

Khi kết hợp dữ liệu viễn thám với dữ liệu khí tượng thủy văn, địa hình, địa chất, dân cư và các công nghệ phân tích hiện đại như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hay mô hình số, hệ thống có thể xác định các khu vực có nguy cơ cao, xây dựng bản đồ rủi ro và hỗ trợ đưa ra cảnh báo sớm.

Đối với các loại hình thiên tai diễn biến nhanh như lũ quét hay sạt lở đất, việc có thêm vài giờ cảnh báo sớm đôi khi có ý nghĩa quyết định trong việc bảo vệ tính mạng con người.

Vai trò ngày càng rõ nét của Cục Viễn thám quốc gia

Trong lộ trình hiện đại hóa công tác quản lý rủi ro thiên tai, dữ liệu viễn thám đang được xác định là một trong những nguồn dữ liệu nền tảng.

Với chức năng quản lý nhà nước về viễn thám, Cục Viễn thám quốc gia đang từng bước xây dựng, hoàn thiện hạ tầng dữ liệu không gian phục vụ công tác quản lý tài nguyên, môi trường và phòng chống thiên tai.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng được triển khai là tăng cường khả năng thu nhận, xử lý, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu viễn thám giữa các bộ, ngành và địa phương. Thay vì tồn tại riêng lẻ trong từng hệ thống chuyên ngành, dữ liệu đang được định hướng kết nối, tích hợp để tạo thành nguồn thông tin dùng chung phục vụ quản lý nhà nước.

Cùng với đó, nhiều ứng dụng phân tích, giám sát và cảnh báo dựa trên dữ liệu viễn thám đang được nghiên cứu và phát triển, hướng tới hỗ trợ hiệu quả hơn cho công tác chỉ đạo, điều hành trong các tình huống thiên tai.

Trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, việc khai thác hiệu quả dữ liệu viễn thám được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và quản lý rủi ro thiên tai trên phạm vi cả nước.

Cộng đồng vẫn là tuyến phòng thủ đầu tiên

Dù khoa học công nghệ phát triển đến đâu, các chuyên gia đều thống nhất rằng con người vẫn là yếu tố trung tâm của công tác phòng chống thiên tai.

Thực tế cho thấy cộng đồng luôn là lực lượng đầu tiên chịu tác động của thiên tai và cũng là lực lượng đầu tiên ứng phó khi thiên tai xảy ra.

Một bản đồ cảnh báo chính xác sẽ không phát huy hiệu quả nếu người dân không tiếp cận được thông tin. Một hệ thống dự báo hiện đại cũng khó đạt được mục tiêu nếu cộng đồng không có kỹ năng ứng phó phù hợp.

Vì vậy, song song với đầu tư hạ tầng công nghệ, Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026–2030 đặc biệt chú trọng đến công tác nâng cao nhận thức, phổ biến kiến thức và tăng cường kỹ năng phòng tránh thiên tai cho người dân.

Khi người dân hiểu rõ các nguy cơ, chủ động theo dõi cảnh báo và biết cách bảo vệ bản thân, khả năng chống chịu của toàn xã hội sẽ được nâng lên đáng kể.

Hướng tới một nền quản trị thiên tai hiện đại

Thiên tai có thể không ngăn chặn được, nhưng những thiệt hại do thiên tai gây ra hoàn toàn có thể giảm thiểu nếu công tác quản lý được thực hiện một cách chủ động và khoa học.

Bước chuyển từ ứng phó sang quản trị rủi ro không đơn thuần là thay đổi cách diễn đạt trong các văn bản chính sách. Đó là sự thay đổi trong tư duy phát triển, trong phương thức quản lý và trong cách sử dụng dữ liệu, khoa học công nghệ để bảo vệ con người.

Trong hành trình đó, dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo và công nghệ viễn thám đang trở thành những công cụ quan trọng giúp các cơ quan quản lý nhìn thấy sớm hơn những nguy cơ, dự báo chính xác hơn các kịch bản và đưa ra các quyết định hiệu quả hơn.

Khi những hình ảnh từ vệ tinh trên quỹ đạo được chuyển hóa thành các cảnh báo kịp thời trên mặt đất, khi dữ liệu trở thành nền tảng cho quản trị rủi ro, công tác phòng chống thiên tai của Việt Nam sẽ tiến thêm một bước dài trên con đường hiện đại hóa.

Đó không chỉ là câu chuyện của ngành phòng chống thiên tai hay ngành viễn thám, mà là câu chuyện về việc bảo vệ cuộc sống của hàng triệu người dân, bảo vệ thành quả phát triển của đất nước và tạo dựng nền tảng vững chắc cho mục tiêu phát triển nhanh, bền vững trong những thập niên tới.