Đầu tư công phải được đo bằng hiệu quả: Từ tư duy “chi ngân sách” sang tạo giá trị phát triển

Chuyển từ "đầu tư theo nhu cầu" sang "đầu tư theo hiệu quả"

Trong nhiều năm qua, hệ thống pháp luật về đầu tư công đã từng bước hoàn thiện, góp phần nâng cao chất lượng quản lý, phân bổ nguồn lực và kiểm soát đầu tư. Tuy nhiên, thực tiễn vẫn còn tồn tại không ít dự án có hiệu quả thấp, đầu tư dàn trải, chưa phát huy được tác động lan tỏa, thậm chí gây lãng phí nguồn lực xã hội. Chỉ thị số 16/CT-TTg được ban hành nhằm tạo bước chuyển căn bản trong tư duy quản lý đầu tư công. Theo đó, hiệu quả kinh tế - xã hội không còn là nội dung đánh giá sau khi dự án hoàn thành mà phải được xem xét ngay từ khi hình thành ý tưởng đầu tư, xuyên suốt toàn bộ vòng đời dự án, từ chuẩn bị đầu tư, quyết định chủ trương, phân bổ vốn, tổ chức thực hiện, vận hành đến đánh giá sau đầu tư.

Điểm mới nổi bật là yêu cầu lượng hóa tối đa các chỉ tiêu hiệu quả. Các cơ quan lập dự án phải chứng minh bằng số liệu cụ thể về giá trị gia tăng tạo ra, số lượng người hưởng lợi, việc làm được tạo mới, chi phí tiết kiệm, thiệt hại tránh được, hiệu quả khai thác công trình, tác động môi trường và khả năng vận hành lâu dài. Những đánh giá mang tính định tính, chung chung sẽ không còn được khuyến khích, trừ trường hợp đặc biệt phải có giải trình đầy đủ. Cùng với đó, nguyên tắc bố trí vốn cũng thay đổi theo hướng tập trung hơn. Chỉ những dự án đã hoàn thành đầy đủ thủ tục, chứng minh rõ hiệu quả đầu tư và đáp ứng yêu cầu của Luật Đầu tư công mới được xem xét phân bổ vốn. Các dự án kém hiệu quả, không cấp bách hoặc không còn phù hợp sẽ bị loại khỏi danh mục đầu tư trung hạn.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cụ thể hóa các yêu cầu của Chính phủ

Ngay sau khi Chỉ thị của Thủ tướng được ban hành, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Công văn số 4242/BNNMT-KHTC yêu cầu toàn bộ các đơn vị trực thuộc, các chủ đầu tư và ban quản lý dự án triển khai đồng bộ các nhiệm vụ được giao. Theo đó, Bộ xác định việc quản lý và sử dụng vốn đầu tư công gắn với hạch toán kinh tế - xã hội, đánh giá hiệu quả đầu tư và xây dựng kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026–2030 là nhiệm vụ chính trị quan trọng, phải được thực hiện xuyên suốt trong toàn ngành. Vụ Kế hoạch - Tài chính được giao chủ trì rà soát toàn bộ danh mục dự án, kiên quyết loại bỏ các dự án kém hiệu quả, không thực sự cấp bách để tập trung nguồn lực cho các công trình trọng điểm. Đồng thời, mọi dự án khi trình cấp có thẩm quyền đều phải làm rõ sự cần thiết, tính khả thi, hiệu quả kinh tế - xã hội, khả năng cân đối vốn và phù hợp với quy hoạch phát triển. Đối với Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ giao nhiệm vụ xây dựng tiêu chí đánh giá các dự án khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW; đồng thời thực hiện thẩm định về công nghệ, giám sát việc ứng dụng công nghệ trong quá trình triển khai dự án và đề xuất giải pháp nhân rộng các mô hình hiệu quả.

Các Cục chuyên ngành được yêu cầu xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn, định mức kinh tế - kỹ thuật, chịu trách nhiệm thẩm định chuyên môn đối với các dự án thuộc lĩnh vực quản lý; theo dõi việc thực hiện các chỉ tiêu hiệu quả đã cam kết và kịp thời kiến nghị xử lý khi dự án không đạt mục tiêu đề ra. Trong khi đó, các chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng chuẩn bị đầu tư, xây dựng kế hoạch giải ngân sát thực tế, thực hiện nghiêm việc giám sát, đánh giá đầu tư, quyết toán và đánh giá sau đầu tư, làm rõ hiệu quả và tính bền vững của từng dự án.

Đánh giá hiệu quả theo đặc thù từng lĩnh vực

Một điểm đáng chú ý trong hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường là việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư theo từng ngành, lĩnh vực thay vì áp dụng một cách tiếp cận chung cho mọi dự án. Đối với lĩnh vực thủy lợi, hiệu quả được đánh giá thông qua khả năng cấp nước, tiêu úng, phòng chống hạn hán, xâm nhập mặn, nâng cao năng suất sản xuất và giảm thiệt hại do thiên tai. Trong lĩnh vực tài nguyên nước, các chỉ tiêu tập trung vào bảo đảm an ninh nguồn nước, điều hòa phân bổ tài nguyên nước, phục hồi nguồn nước suy thoái và thích ứng với biến đổi khí hậu. Các dự án môi trường được yêu cầu lượng hóa mức giảm ô nhiễm, giảm phát thải khí nhà kính, cải thiện chất lượng môi trường và tiết kiệm chi phí xã hội. Đối với các lĩnh vực đất đai, địa chất, khoáng sản, đo đạc bản đồ và viễn thám, hiệu quả đầu tư được đánh giá thông qua khả năng nâng cao chất lượng thông tin, dữ liệu và cơ sở dữ liệu quốc gia; tăng tính minh bạch trong quản lý tài nguyên; tiết kiệm thời gian, chi phí xử lý; hỗ trợ cải cách hành chính, chuyển đổi số và tăng thu ngân sách nhà nước. Cách tiếp cận này cho thấy việc đánh giá hiệu quả đầu tư sẽ ngày càng sát với đặc thù chuyên môn của từng ngành, bảo đảm phản ánh đầy đủ tác động kinh tế, xã hội, môi trường và hiệu quả quản lý nhà nước.

Cơ hội mới đối với lĩnh vực viễn thám

Đối với lĩnh vực viễn thám, yêu cầu đánh giá hiệu quả đầu tư theo hướng lượng hóa mang lại nhiều cơ hội để khẳng định vai trò của dữ liệu số trong quản lý tài nguyên và môi trường. Các dự án xây dựng hạ tầng dữ liệu viễn thám, cơ sở dữ liệu không gian, hệ thống quan trắc, giám sát tài nguyên, nền tảng chia sẻ dữ liệu hay ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xử lý ảnh viễn thám hoàn toàn có thể chứng minh hiệu quả bằng các chỉ tiêu cụ thể như giảm thời gian điều tra, giảm chi phí khảo sát hiện trường, nâng cao độ chính xác của thông tin, tăng khả năng giám sát liên tục, hỗ trợ ra quyết định nhanh hơn và giảm thất thoát tài nguyên. Việc lượng hóa các giá trị này sẽ giúp các dự án khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong lĩnh vực viễn thám có cơ sở thuyết phục hơn khi đề xuất đầu tư, đồng thời tạo điều kiện ưu tiên bố trí nguồn lực cho những dự án có tác động lan tỏa lớn.

Mặt khác, dữ liệu viễn thám cũng sẽ trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng trong chính công tác đánh giá hiệu quả đầu tư. Ảnh vệ tinh, dữ liệu không gian và các hệ thống giám sát hiện đại cho phép theo dõi tiến độ xây dựng, kiểm chứng kết quả đầu tư, đánh giá biến động tài nguyên, môi trường và mức độ phát huy hiệu quả của công trình sau khi đưa vào sử dụng một cách khách quan, liên tục và minh bạch.

Nâng cao hiệu quả đầu tư công vì mục tiêu phát triển bền vững

Yêu cầu quản lý và sử dụng vốn đầu tư công gắn với hạch toán kinh tế - xã hội không đơn thuần là một quy định về thủ tục mà phản ánh sự thay đổi trong tư duy quản lý nguồn lực quốc gia. Mỗi đồng vốn ngân sách phải tạo ra giá trị phát triển rõ ràng, mang lại lợi ích thiết thực cho người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế.

Đối với ngành nông nghiệp và môi trường, việc triển khai nghiêm túc Chỉ thị số 16/CT-TTg cùng các chỉ đạo của Bộ sẽ góp phần nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư, lựa chọn đúng các dự án trọng điểm, tăng cường trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị và chủ đầu tư, đồng thời thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong toàn bộ quá trình quản lý đầu tư công. Đây cũng là tiền đề quan trọng để xây dựng kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026–2030 theo hướng tinh gọn, hiệu quả, minh bạch, tạo động lực cho tăng trưởng bền vững, phát huy tối đa giá trị của các dự án đầu tư trong lĩnh vực nông nghiệp, tài nguyên và môi trường, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.