Mở rộng không gian phát triển thủ đô: từ lòng đất đến bầu trời tầm thấp

Khai mở nguồn lực mới từ lòng đất

Nhiều đô thị lớn như Tokyo, Singapore, Seoul hay Thượng Hải đã chứng minh rằng tương lai của các siêu đô thị không chỉ nằm trên mặt đất. Khi không gian bề mặt trở nên khan hiếm, việc khai thác chiều sâu đô thị trở thành một giải pháp tất yếu để duy trì động lực tăng trưởng và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Đối với Hà Nội, hệ thống đường sắt đô thị đang được đầu tư, nhu cầu phát triển bãi đỗ xe ngầm, trung tâm logistics, hạ tầng kỹ thuật và các công trình công cộng dưới mặt đất ngày càng lớn. Tuy nhiên, đây lại là lĩnh vực đòi hỏi vốn đầu tư rất cao, thời gian thu hồi vốn kéo dài và tiềm ẩn nhiều rủi ro kỹ thuật.

Dự thảo Nghị quyết của Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội đã đưa ra hàng loạt cơ chế ưu đãi nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn này. Các dự án bãi đỗ xe ngầm được miễn tiền thuê đất và tiền sử dụng không gian ngầm trong toàn bộ thời gian thực hiện dự án. Nhà đầu tư được tiếp cận nguồn vốn ưu đãi từ Quỹ Đầu tư phát triển Thành phố, được hỗ trợ nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ công tác giải phóng mặt bằng và được khai thác một phần diện tích thương mại theo quy hoạch nhằm tăng hiệu quả tài chính.

Những cơ chế này được kỳ vọng sẽ tạo động lực thu hút nguồn lực xã hội tham gia phát triển hạ tầng ngầm, giảm áp lực đầu tư trực tiếp từ ngân sách nhà nước, đồng thời từng bước hình thành hệ thống không gian ngầm đồng bộ, hiện đại, kết nối với mạng lưới giao thông công cộng của Thủ đô.

Không gian ngầm trong tương lai không chỉ là nơi đặt các tuyến metro, bãi đỗ xe hay đường hầm kỹ thuật mà còn có thể trở thành những tổ hợp đa chức năng, kết hợp giữa giao thông, thương mại, dịch vụ và các công trình công cộng, góp phần hình thành mô hình đô thị nén gắn với phát triển giao thông công cộng (TOD) mà Hà Nội đang hướng tới.

Viễn thám và dữ liệu số – “hạ tầng mềm” của đô thị đa tầng

Nếu công trình ngầm là phần hạ tầng vật chất thì dữ liệu chính là hạ tầng mềm quyết định hiệu quả quản lý và khai thác các không gian mới của đô thị.

Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo Nghị quyết là yêu cầu xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu không gian ngầm thống nhất, ứng dụng các công nghệ hiện đại như BIM, GIS, Digital Twin và các nền tảng quản lý đô thị thông minh.

Trong hệ sinh thái đó, công nghệ viễn thám giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Thông qua dữ liệu ảnh vệ tinh, ảnh hàng không, công nghệ radar giao thoa vệ tinh (InSAR), LiDAR và dữ liệu từ thiết bị bay không người lái, các cơ quan quản lý có thể theo dõi liên tục diễn biến bề mặt đô thị, phát hiện hiện tượng sụt lún, biến dạng địa hình và các nguy cơ ảnh hưởng đến an toàn công trình ngầm.

Đối với một đô thị đang phát triển hệ thống đường sắt đô thị quy mô lớn như Hà Nội, khả năng giám sát dịch chuyển mặt đất với độ chính xác đến từng milimét từ công nghệ viễn thám sẽ trở thành công cụ quan trọng giúp phòng ngừa rủi ro và bảo đảm an toàn công trình.

Không chỉ phục vụ quản lý không gian ngầm, dữ liệu viễn thám còn là nền tảng cho việc xây dựng bản sao số (Digital Twin) của Thủ đô. Khi kết hợp dữ liệu quan sát Trái đất với cơ sở dữ liệu quy hoạch, giao thông, môi trường và hạ tầng kỹ thuật, Hà Nội có thể hình thành một mô hình số hóa toàn diện của đô thị, hỗ trợ công tác dự báo, điều hành và ra quyết định theo thời gian thực.

Đây cũng là hướng đi phù hợp với chủ trương phát triển hạ tầng số quốc gia, khai thác dữ liệu như một nguồn tài nguyên mới cho phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ chuyển đổi số.

Đón đầu nền kinh tế tầm thấp

Nếu không gian ngầm mở rộng biên độ phát triển xuống dưới mặt đất thì không gian tầm thấp mở ra những cơ hội phát triển mới trên bầu trời đô thị.

Theo định hướng Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, không gian tầm thấp dưới độ cao 3.000 mét sẽ trở thành một lĩnh vực phát triển mới của nền kinh tế đô thị.

Những năm gần đây, nhiều quốc gia đã bắt đầu hình thành “kinh tế tầm thấp” với sự tham gia của các công nghệ như thiết bị bay không người lái (UAV), logistics thông minh, quan trắc môi trường, quản lý giao thông bằng trí tuệ nhân tạo, giám sát hạ tầng và các dịch vụ số trên không.

Hà Nội cũng đang chuẩn bị những điều kiện cần thiết để tham gia xu thế này.

Dự thảo Nghị quyết đề xuất xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), khuyến khích nghiên cứu phát triển công nghệ UAV, thúc đẩy hợp tác công - tư trong đầu tư hạ tầng và hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phục vụ kinh tế tầm thấp.

Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng để Thủ đô đón đầu các ngành kinh tế mới có giá trị gia tăng cao, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý đô thị.

Trong tương lai không xa, các thiết bị bay không người lái có thể tham gia giám sát môi trường, kiểm tra hạ tầng giao thông, cảnh báo thiên tai, hỗ trợ cứu hộ cứu nạn, vận chuyển hàng hóa và cung cấp nhiều dịch vụ công ích khác.

Đặc biệt, đối với ngành viễn thám, UAV và các hệ thống quan sát Trái đất thế hệ mới sẽ tạo ra nguồn dữ liệu khổng lồ phục vụ quản lý đô thị, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Hướng tới mô hình đô thị ba chiều của thế kỷ XXI

Điểm nổi bật nhất trong tư duy chính sách lần này là việc Hà Nội không còn nhìn nhận đô thị theo không gian hai chiều truyền thống.

Từ góc độ quy hoạch, Thủ đô đang từng bước chuyển sang mô hình phát triển ba chiều, trong đó không gian ngầm, mặt đất và không gian tầm thấp được quản lý như một chỉnh thể thống nhất.

Dưới lòng đất là hệ thống giao thông, hạ tầng kỹ thuật và các công trình công cộng. Trên mặt đất là không gian sống, cây xanh, công viên và các hoạt động văn hóa – xã hội. Trong không gian tầm thấp là các hoạt động kinh tế số, logistics thông minh, dịch vụ công nghệ cao và các nền tảng quản lý đô thị hiện đại.

Kết nối ba lớp không gian đó là hạ tầng dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ viễn thám, BIM, GIS và Digital Twin.

Đây không đơn thuần là câu chuyện xây thêm những công trình mới mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện không gian phát triển của Thủ đô, hướng tới một mô hình đô thị thông minh, xanh, bền vững và có khả năng chống chịu cao trước các thách thức của tương lai.

Khi Nghị quyết được ban hành và đi vào thực tiễn, Hà Nội sẽ có thêm công cụ quan trọng để khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên không gian vốn còn rất lớn dưới lòng đất và trong không gian tầm thấp. Quan trọng hơn, đây sẽ là nền tảng để Thủ đô bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi dữ liệu, công nghệ số và viễn thám trở thành động lực cho quản trị đô thị hiện đại, góp phần hiện thực hóa khát vọng xây dựng Hà Nội trở thành thành phố kết nối toàn cầu, thông minh, văn hiến và phát triển bền vững trong thế kỷ XXI.