Nông sản đã chạm ngưỡng tăng trưởng, muốn tăng giá trị phải giảm phát thải

Đó là khi muốn nâng giá trị và đi vào phân khúc cao cấp, sản xuất xanh và giảm phát thải gần như trở thành yêu cầu bắt buộc. Thông điệp này được Thứ trưởng Hoàng Trung đặt ở vị trí trung tâm trong định hướng triển khai Đề án sản xuất trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến 2050.

Điểm đáng chú ý là đề án không chỉ dừng ở giảm khí nhà kính hay đáp ứng cam kết quốc tế, mà hướng trực tiếp tới bài toán tăng giá trị nông sản, giảm chi phí đầu vào và nâng thu nhập cho nông dân. Trong đó, lúa sẽ là cây trồng được ưu tiên xây dựng quy trình canh tác và hệ thống đo đếm phát thải đầu tiên, sau đó mở rộng sang cà phê, sầu riêng, ngô và các ngành hàng chủ lực khác.

Cuộc chơi mới của nông sản Việt

Trong nhiều năm, lợi thế cạnh tranh lớn nhất của nông sản Việt nằm ở giá thành và sản lượng. Tuy nhiên, các thị trường nhập khẩu lớn đang ngày càng nâng cao tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu minh bạch phát thải carbon trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Điều này khiến “giảm phát thải” không còn đơn thuần là câu chuyện môi trường, mà trở thành điều kiện để nông sản duy trì khả năng cạnh tranh.

Theo kế hoạch giai đoạn 2026-2030, ngành nông nghiệp sẽ từng bước xây dựng bộ tiêu chí và định hướng phát triển nhãn hiệu “nông sản phát thải thấp Việt Nam” đối với các ngành hàng như lúa gạo, cà phê, rau quả và chè. Đồng thời, các vùng nguyên liệu sẽ được gắn với truy xuất nguồn gốc, minh bạch dữ liệu phát thải và tiêu chuẩn xuất khẩu xanh.

Đây được xem là bước chuyển lớn của ngành trồng trọt, khi giá trị hàng hóa trong tương lai không chỉ phụ thuộc vào năng suất hay sản lượng, mà còn phụ thuộc mức độ “xanh” của quy trình sản xuất.

Trong lĩnh vực lúa gạo, kế hoạch triển khai cho thấy định hướng mở rộng các mô hình tưới ngập khô xen kẽ (AWD), quản lý rơm rạ, giảm lượng giống gieo sạ và tối ưu sử dụng phân bón gắn với Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh tại ĐBSCL.

Với cà phê, ngành nông nghiệp định hướng phát triển mô hình cà phê tuần hoàn, tưới tiết kiệm, sử dụng phân hữu cơ, tái sử dụng phụ phẩm và phục hồi sức khỏe đất tại Tây Nguyên và Sơn La. Một số vùng sẽ được thí điểm xây dựng thành vùng cà phê phát thải thấp gắn với truy xuất nguồn gốc và xuất khẩu bền vững.

Tương tự, các ngành hàng trái cây như sầu riêng, thanh long, xoài, bưởi hay chanh dây sẽ được xây dựng mô hình giảm phát thải thông qua quản lý nước tưới, sử dụng phân bón hữu cơ, xử lý phụ phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường nhập khẩu.

Điểm đáng chú ý là định hướng “giảm phát thải” được gắn trực tiếp với lợi ích kinh tế thay vì chỉ mục tiêu môi trường.

Theo định hướng của đề án, mục tiêu trước mắt đến năm 2030 là nâng cao nhận thức của người dân và doanh nghiệp về canh tác giảm phát thải, giảm chi phí đầu vào; tăng lợi nhuận cho nông dân, xây dựng sản phẩm gắn với nhãn hiệu “giảm phát thải”. Cùng với đó, là phải đo đếm được lượng phát thải giảm để phục vụ kiểm kê quốc gia.

"Trọng tâm hiện nay chưa phải bán tín chỉ carbon hay tham gia thị trường carbon quốc tế", Thứ trưởng Hoàng Trung nhấn mạnh. Bởi đây vẫn là quá trình phức tạp và cần nhiều năm để hoàn thiện cơ chế. Thay vào đó, ưu tiên lớn nhất là hình thành quy trình sản xuất mới giúp nông sản Việt đáp ứng yêu cầu của thị trường tương lai.

Xây 'hạ tầng phát thải thấp' cho ngành trồng trọt

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, nhiệm vụ được xem là “xương sống” của đề án là xây dựng hệ thống MRV - đo đếm, báo cáo và thẩm định phát thải khí nhà kính trong trồng trọt.

Theo kế hoạch năm 2026, ngành nông nghiệp sẽ hoàn thiện quy trình canh tác giảm phát thải và hệ thống MRV đối với cây lúa trên phạm vi toàn quốc, đồng thời triển khai xây dựng quy trình cho ngô, cà phê và sầu riêng. Quy trình kiểm kê khí nhà kính, đo đạc, báo cáo và kết nối hệ thống kiểm kê trực tuyến cũng được thực hiện song song.

Thứ trưởng Hoàng Trung chỉ rõ, nếu không có hệ thống đo đếm chuẩn hóa, rất khó xác nhận sản phẩm “phát thải thấp”, càng khó tiếp cận các thị trường yêu cầu minh bạch dữ liệu. Do đó, đến năm 2030, ngành nông nghiệp sẽ xây dựng hệ thống MRV đồng bộ từ trung ương tới địa phương, chuẩn hóa phương pháp đo đếm phát thải cho từng nhóm cây trồng, đồng thời thí điểm các nền tảng số trong quản lý dữ liệu phát thải.

Bên cạnh khung kỹ thuật, đề án cũng được triển khai thông qua các mô hình cụ thể tại địa phương thay vì chỉ dừng ở định hướng chính sách. Thống kê của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho thấy, hiện 22 tỉnh, thành phố đã ban hành kế hoạch hành động triển khai đề án.

Tại Quảng Trị, mô hình lúa giảm phát thải đã được triển khai tại 13 xã với tổng diện tích hơn 6.000 ha. Hưng Yên dự kiến triển khai 3.000 ha lúa áp dụng AWD và lắp thiết bị đo đếm phát thải trong năm 2026. Trong khi Huế đang xây dựng mô hình “3 giảm 3 tăng”, quản lý nước và xử lý rơm rạ theo hướng phát thải thấp.

Theo đánh giá của cơ quan chuyên môn, các mô hình này không chỉ giúp giảm phát thải methane trong canh tác lúa mà còn giảm lượng giống, phân bón, nước tưới và chi phí sản xuất.

Một hướng đi khác được ưu tiên là phát triển nông nghiệp tuần hoàn và công nghệ xử lý phụ phẩm. Giai đoạn tới, ngành nông nghiệp sẽ mở rộng các mô hình biochar, phát triển công nghệ xử lý phụ phẩm nông nghiệp, tăng sử dụng phân hữu cơ, phân vi sinh và thúc đẩy cơ giới hóa đồng bộ trong sản xuất lúa.

Đề án cũng đặt mục tiêu hình thành các vùng nguyên liệu phát thải thấp quy mô lớn gắn với doanh nghiệp, truy xuất nguồn gốc và thị trường xuất khẩu. Theo kế hoạch, doanh nghiệp và hợp tác xã sẽ được hỗ trợ xây dựng vùng nguyên liệu, kết nối tiêu thụ và phát triển chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ phát thải thấp.

Đến nay, đã có 13 đề xuất tham gia đề án từ các tổ chức quốc tế và doanh nghiệp trong nước, tập trung vào xây dựng mô hình thực địa, chuyển giao công nghệ, cơ giới hóa, biochar và hệ thống MRV. "Bộ sẽ tập trung xây dựng cơ chế, chính sách và quy trình kỹ thuật, còn địa phương giữ vai trò quyết định trong tổ chức triển khai thực tế, lựa chọn vùng sản xuất và xây dựng mô hình phù hợp. Điều này phù hợp với mô hình phân cấp mạnh mẽ cho cấp cơ sở hiện nay", Thứ trưởng Hoàng Trung kết luận.

Cổng thông tin điện tử Bộ Nông nghiệp và Môi trường