Hoàn thiện hành lang pháp lý viễn thám: “Bước đệm” tiến tới xây dựng Luật (bài phỏng vấn ông Trần Tuấn Đạt, Trưởng phòng Quản lý hoạt động viễn thám)

Xung quanh nội dung này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với ông Trần Tuấn Đạt, Trưởng phòng Quản lý hoạt động viễn thám (Cục Viễn thám quốc gia).

Viễn thám đang thay đổi rất nhanh cả về công nghệ lẫn phạm vi ứng dụng

PV: Thưa ông, thời gian gần đây câu chuyện hoàn thiện hệ thống pháp luật về viễn thám được nhắc đến khá nhiều. Vì sao lĩnh vực này lại đặt ra yêu cầu cấp thiết như vậy?

Ông Trần Tuấn Đạt: Bởi vì viễn thám hiện nay đã thay đổi rất nhanh, không chỉ về công nghệ mà còn về phạm vi ứng dụng.

Trước đây, chúng ta chủ yếu sử dụng ảnh vệ tinh phục vụ điều tra cơ bản hoặc thành lập bản đồ. Nhưng hiện nay, viễn thám đã gắn với dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu thời gian thực, UAV và các nền tảng phân tích thông minh.

Quan trọng hơn, dữ liệu viễn thám không còn chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà đã tham gia trực tiếp vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Ví dụ, trong nông nghiệp, dữ liệu được dùng để giám sát mùa vụ, đánh giá hạn hán; trong xây dựng, dùng để theo dõi phát triển đô thị; trong môi trường, hỗ trợ giám sát tài nguyên và cảnh báo thiên tai.

Khi phạm vi ứng dụng mở rộng như vậy, hệ thống pháp luật cũng phải thay đổi để theo kịp thực tiễn.

PV:Vậy cụ thể những vấn đề mới nào đang đặt ra đối với công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực viễn thám, thưa ông?

Ông Trần Tuấn Đạt: Có thể nói là rất nhiều vấn đề mới mà trước đây chưa từng được đặt ra rõ ràng như hiện nay.

Chẳng hạn như hoạt động thu nhận dữ liệu bằng UAV; việc chia sẻ dữ liệu trên nền tảng điện toán đám mây; tích hợp dữ liệu viễn thám với AI; khai thác dữ liệu phục vụ mục đích thương mại; hay kết nối dữ liệu đa ngành.

Bên cạnh đó là các vấn đề nhạy cảm hơn như quản lý dữ liệu không gian có liên quan đến quốc phòng, an ninh; quản lý hạ tầng dữ liệu vệ tinh; hay các hoạt động gắn với công nghệ không gian.

Điểm đáng chú ý là tư duy quản lý cũng đã thay đổi. Trước đây chúng ta chủ yếu quản lý thiết bị hoặc sản phẩm. Nhưng hiện nay phải quản lý cả vòng đời dữ liệu, từ thu nhận, xử lý, lưu trữ, chia sẻ đến khai thác và sử dụng.

Nếu trước đây lĩnh vực này chủ yếu do cơ quan nhà nước thực hiện thì hiện nay đã có sự tham gia rất lớn của doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp dữ liệu số, đơn vị cung cấp dịch vụ UAV và các tổ chức nghiên cứu.

Trong thời gian tới, phạm vi này chắc chắn sẽ còn mở rộng hơn nữa sang các hoạt động liên quan đến công nghệ không gian, nền tảng dữ liệu trực tuyến và các ứng dụng phục vụ kinh tế số.

Do đó, hệ thống pháp luật phải bảo đảm hai yêu cầu: vừa quản lý hiệu quả, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển.

Không thể quản lý theo tư duy cũ

PV: Có ý kiến cho rằng nếu tiếp tục quản lý theo tư duy cũ sẽ kìm hãm đổi mới sáng tạo. Quan điểm của ông về vấn đề này ra sao?

Ông Trần Tuấn Đạt: Tôi hoàn toàn đồng tình với nhận định đó, và có thể nói đây là một trong những thách thức lớn nhất trong quá trình hoàn thiện thể chế hiện nay.

Nếu chỉ tiếp cận theo hướng quản lý hành chính truyền thống, tức là tập trung vào cấp phép, kiểm soát hoạt động theo từng khâu riêng lẻ thì chắc chắn sẽ không theo kịp tốc độ phát triển rất nhanh của công nghệ. Đặc biệt, trong lĩnh vực viễn thám, chúng ta đang chứng kiến sự hội tụ của nhiều công nghệ nền tảng như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây và chuyển đổi số. Những công nghệ này không vận hành theo mô hình tuyến tính, mà mang tính kết nối, tích hợp và thay đổi liên tục.

Điều đó đặt ra yêu cầu phải thay đổi căn bản tư duy quản lý, từ “quản lý để kiểm soát” sang “quản lý để kiến tạo và dẫn dắt phát triển”. Pháp luật trong giai đoạn tới không chỉ nhằm bảo đảm trật tự, kỷ cương mà còn phải đóng vai trò là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tạo môi trường thuận lợi cho các mô hình kinh doanh mới và công nghệ mới được thử nghiệm, phát triển.

Thực tế cho thấy, hiện nay nhiều doanh nghiệp công nghệ trong nước đã và đang quan tâm đầu tư vào các lĩnh vực như nền tảng dữ liệu không gian, phân tích dữ liệu vệ tinh, ứng dụng UAV, cũng như các giải pháp AI phục vụ nông nghiệp thông minh, giám sát tài nguyên môi trường, dự báo thiên tai. Đây là những lĩnh vực có tiềm năng rất lớn, không chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà còn tạo ra giá trị kinh tế cao.

Tuy nhiên, một rào cản đáng kể là hệ thống pháp luật hiện hành vẫn còn những khoảng trống hoặc chưa theo kịp thực tiễn. Ví dụ như cơ chế chia sẻ dữ liệu còn hạn chế, quy định về khai thác dữ liệu chưa rõ ràng, hay việc kết nối giữa các cơ sở dữ liệu còn thiếu đồng bộ. Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc xây dựng mô hình kinh doanh dài hạn, đồng thời làm gia tăng chi phí tuân thủ.

Do đó, nếu không sớm đổi mới tư duy và hoàn thiện thể chế theo hướng mở, linh hoạt và thích ứng với công nghệ, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội phát triển, thậm chí tụt hậu trong cuộc cạnh tranh về công nghệ và dữ liệu. Ngược lại, nếu làm tốt, viễn thám hoàn toàn có thể trở thành một lĩnh vực động lực, góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế số và đổi mới sáng tạo của quốc gia.

Hoàn thiện sửa đổi Nghị định 03 - bước đi quan trọng trước khi xây dựng Luật

PV: Một nội dung đang được quan tâm là việc hoàn thiện, sửa đổi Nghị định 03 về quản lý hoạt động viễn thám. Ông có thể chia sẻ rõ hơn?

Ông Trần Tuấn Đạt: Có thể khẳng định, Nghị định 03 là văn bản pháp lý rất quan trọng, đặt nền móng cho công tác quản lý nhà nước về viễn thám trong suốt thời gian qua. Nhờ có Nghị định này, các hoạt động thu nhận, xử lý và khai thác dữ liệu viễn thám đã từng bước đi vào nền nếp, tạo cơ sở để triển khai nhiều nhiệm vụ phục vụ quản lý tài nguyên, môi trường và phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, khi công nghệ phát triển nhanh, đặc biệt là sự xuất hiện của dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo, thiết bị bay không người lái và các nền tảng xử lý dữ liệu hiện đại, nhiều quy định trong Nghị định đã bộc lộ những hạn chế nhất định, chưa theo kịp thực tiễn. Vì vậy, việc rà soát, sửa đổi và hoàn thiện Nghị định 03 là yêu cầu tất yếu.

Quá trình hoàn thiện Nghị định lần này tập trung vào một số định hướng lớn.

Trước hết là cập nhật và mở rộng phạm vi điều chỉnh. Nếu như trước đây Nghị định chủ yếu tập trung vào hoạt động viễn thám truyền thống thì hiện nay cần bao quát đầy đủ hơn các loại hình mới như thu nhận dữ liệu bằng UAV, dữ liệu thời gian thực, các nền tảng số và dịch vụ dữ liệu trực tuyến. Đây là những lĩnh vực đang phát triển rất nhanh và có tác động trực tiếp đến nhiều ngành kinh tế. 

Thứ hai là hoàn thiện quy định về quản lý dữ liệu viễn thám theo hướng quản lý toàn bộ vòng đời dữ liệu. Không chỉ dừng ở khâu thu nhận, mà còn phải bao gồm cả xử lý, lưu trữ, chia sẻ, kết nối và khai thác dữ liệu. Đặc biệt, cần làm rõ cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước, giữa nhà nước với doanh nghiệp, cũng như quyền tiếp cận và sử dụng dữ liệu của các chủ thể khác nhau.

Thứ ba là xây dựng và làm rõ cơ chế xã hội hóa trong lĩnh vực viễn thám. Trong bối cảnh nguồn lực nhà nước có hạn, việc khuyến khích doanh nghiệp tham gia cung cấp dịch vụ, đầu tư hạ tầng và phát triển ứng dụng là rất cần thiết. Do đó, Nghị định cần có các quy định minh bạch, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và ổn định để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn.

Thứ tư là tăng cường các quy định về bảo mật, an toàn dữ liệu, đặc biệt đối với các dữ liệu có yếu tố nhạy cảm liên quan đến quốc phòng, an ninh hoặc lợi ích quốc gia. Đây là yêu cầu bắt buộc trong bối cảnh dữ liệu ngày càng có giá trị và có thể bị khai thác, sử dụng sai mục đích nếu không được quản lý chặt chẽ.

Bên cạnh các nội dung trên, việc sửa đổi Nghị định cũng hướng tới đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ trong công tác quản lý.

Có thể nói, việc hoàn thiện Nghị định 03 không chỉ nhằm khắc phục những bất cập hiện nay mà còn tạo nền tảng pháp lý linh hoạt, hiện đại hơn cho giai đoạn phát triển mới. Đây sẽ là bước đi trung gian rất quan trọng, tạo tiền đề để tiến tới xây dựng Luật Viễn thám với tầm nhìn dài hạn, toàn diện và phù hợp với xu thế phát triển của khoa học công nghệ trong kỷ nguyên số.

Hướng tới xây dựng Luật Viễn thám - yêu cầu tất yếu

PV: Được biết, sau khi hoàn thiện, sửa đổi Nghị định 03, Cục có định hướng xây dựng Luật Viễn thám trong thời gian tới. Thưa ông, vì sao đây được xem là bước đi tất yếu để đáp ứng yêu cầu phát triển của lĩnh vực này?

Ông Trần Tuấn Đạt: Việc sửa đổi Nghị định 03 là rất cần thiết để kịp thời cập nhật, tháo gỡ những vướng mắc trước mắt. Tuy nhiên, về lâu dài, khi lĩnh vực viễn thám phát triển nhanh cả về quy mô, công nghệ và thị trường, thì khung pháp lý ở cấp nghị định sẽ không còn đủ để điều chỉnh toàn diện.

Do đó, xây dựng Luật Viễn thám là yêu cầu tất yếu nhằm tạo ra một khuôn khổ pháp lý cao hơn, ổn định và có tầm nhìn dài hạn. Luật sẽ giải quyết những vấn đề mang tính chiến lược như quản lý tài nguyên dữ liệu viễn thám, phát triển hạ tầng dữ liệu quốc gia, cơ chế chia sẻ và khai thác dữ liệu, cũng như quy định rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia.

Đặc biệt, Luật sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo hành lang pháp lý minh bạch để phát triển thị trường dịch vụ viễn thám, thu hút doanh nghiệp, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng cường kết nối với các lĩnh vực như dữ liệu số, công nghệ không gian và an ninh thông tin.

PV: Nhìn về tương lai, ông đánh giá như thế nào về vai trò của viễn thám trong phát triển kinh tế - xã hội?

Ông Trần Tuấn Đạt: Trong thời gian tới, viễn thám sẽ không chỉ là một công cụ kỹ thuật mà sẽ trở thành một hạ tầng dữ liệu nền của nền kinh tế số. Dữ liệu viễn thám, khi được tích hợp với trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, sẽ tạo ra giá trị rất lớn cho nhiều ngành, lĩnh vực.

Chẳng hạn, trong nông nghiệp, dữ liệu viễn thám giúp theo dõi sinh trưởng cây trồng theo thời gian thực, tối ưu sản xuất. Trong bảo hiểm, có thể hỗ trợ đánh giá rủi ro thiên tai. Trong quản lý đô thị và quy hoạch, giúp giám sát biến động đất đai, hạ tầng một cách chính xác và liên tục.

Điều đó cho thấy dữ liệu viễn thám đang dần trở thành một loại tài nguyên phát triển mới. Vì vậy, việc xây dựng thể chế phù hợp, đi trước một bước sẽ là yếu tố quyết định để khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên này, đồng thời tạo động lực cho đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững trong tương lai.

Trân trọng cảm ơn ông!