Nhân lực viễn thám trước bước ngoặt AI và chuyển đổi số (Bài phỏng vấn ông Lê Quốc Hưng, Phó Cục trưởng Cục Viễn thám quốc gia)

Đặt trong bối cảnh đó, bài toán phát triển nguồn nhân lực viễn thám không còn là vấn đề riêng của lĩnh vực viễn thám mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết gắn với chiến lược phát triển kinh tế số, xã hội số và phát triển bền vững của quốc gia. Làm thế nào để đào tạo được đội ngũ đủ năng lực làm chủ công nghệ thu nhận, lưu trữ, xử lý, khai thác hiệu quả dữ liệu và bắt kịp xu hướng toàn cầu? Những chính sách, giải pháp nào cần được ưu tiên trong giai đoạn tới?

Xung quanh những vấn đề này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với ông Lê Quốc Hưng – Phó Cục trưởng Cục Viễn thám quốc gia, nhằm làm rõ thực trạng, thách thức cũng như định hướng phát triển nguồn nhân lực viễn thám trong kỷ nguyên AI và chuyển đổi số.

Áp lực nhân lực không chỉ đến từ thiếu, mà từ thay đổi yêu cầu

PV: Thưa ông, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực, câu chuyện phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực viễn thám hiện nay đang đặt ra như thế nào?

Ông Lê Quốc Hưng: Có thể nói, áp lực về nhân lực trong lĩnh vực viễn thám hiện nay không chỉ đến từ số lượng mà quan trọng hơn là đến từ sự thay đổi rất nhanh về yêu cầu chất lượng.

Nếu nhìn lại khoảng một thập kỷ trước, công việc của cán bộ viễn thám tương đối rõ ràng và mang đặc thù chuyên môn. Khi đó, chúng ta chủ yếu làm việc với dữ liệu vệ tinh theo từng ứng dụng chuyên đề riêng lẻ, xử lý, giải đoán phục vụ quan trác, giám sát theo từng nhiệm vụ cụ thể.

Nhưng hiện nay, bối cảnh đã hoàn toàn khác, dữ liệu viễn thám không còn là những bộ dữ liệu rời rạc mà đã trở thành một dòng dữ liệu lớn, liên tục, đa thời gian, đa độ phân giải, đa nguồn và cập nhật theo thời gian gần thực. Chỉ riêng hệ thống dữ liệu phục vụ giám sát nông nghiệp, môi trường, phòng tránh thiên tai, ứng phó với biến đổi khí hậu mà Cục đang quản lý, khối lượng dữ liệu tăng lên mỗi năm là rất đáng kể.

Không chỉ tăng về khối lượng, dữ liệu còn đa dạng về loại hình: từ dữ liệu quang học, dữ liệu radar, dữ liệu UAV LiDAR, đến dữ liệu dạng bản ghi và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành khác. Điều này khiến cho cách tiếp cận truyền thống không còn phù hợp.

Chính vì vậy, áp lực đặt ra đối với nguồn nhân lực là phải chuyển đổi rất nhanh. Một cán bộ viễn thám ngày nay không thể chỉ dừng lại ở việc hiểu dữ liệu vệ tinh, mà cần có khả năng xử lý dữ liệu lớn, hiểu về AI, làm chủ các công cụ lập trình và vận hành được các nền tảng hạ tầng số.

Viễn thám đang chuyển từ công cụ kỹ thuật sang vând đề pháp triển hạ tầng dữ liệu khôgn gian

PV: Nhiều người vẫn hình dung viễn thám là công việc mang tính kỹ thuật thuần túy, chủ yếu là xử lý ảnh vệ tinh. Theo ông, cách nhìn này hiện nay còn phù hợp không?

Ông Lê Quốc Hưng: Tôi cho rằng cách nhìn đó hiện nay đã không còn phản ánh đúng bản chất của viễn thám hiện đại.

Viễn thám trước đây đúng là một công cụ kỹ thuật, một “đôi mắt từ trên cao” giúp chúng ta quan sát bề mặt Trái đất. Nhưng hiện nay, vai trò của dữ liệu viễn thám đã thay đổi rất rõ rệt, đang dần trở thành một phần của hạ tầng dữ liệu không gian quan trọng, đóng vai trò đầu vào cho nhiều hệ thống quản lý và ra quyết định.

Chúng ta không chỉ dừng lại ở việc “nhìn thấy” mà phải “hiểu được” và “dự báo được”. Ví dụ, trong quản lý tài nguyên rừng, thay vì chỉ lập bản đồ hiện trạng, chúng ta cần theo dõi biến động theo thời gian, phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường như cháy rừng, mất rừng, thậm chí cảnh báo nguy cơ suy giảm, suy thoái rừng.

Để làm được điều đó, bắt buộc phải tích hợp các công nghệ mới, đặc biệt là AI. Hiện nay, nhiều hệ thống đã có thể tự động nhận dạng đối tượng trên dữ liệu viễn thám, phát hiện các khu vực nghi ngờ có biến động, từ đó hỗ trợ cán bộ chuyên môn xử lý sâu hơn. Ví du: Ứng dụng mô hình học sâu và xử lý Big Data trên cơ sở hệ thống mẫu khóa giải đoan và mẫu phổ, cho phép nhận dạng tự động các dấu hiệu khai thác khoáng sản không tuân theo quy hoạch, Từ đó, giúp các nhà quản lý kiểm tra, giám sát kịp thời.

Điều này giúp tăng hiệu quả rất lớn, nhưng đồng thời cũng làm thay đổi hoàn toàn yêu cầu đối với nhân lực.

Nhân lực viễn thám phải mang tính liên ngành

PV: Vậy cụ thể, lĩnh vực viễn thám hiện nay đang cần những dạng nhân lực như thế nào?

Ông Lê Quốc Hưng: Nếu nói một cách ngắn gọn, chúng tôi đang cần nhân lực liên ngành.

Một cán bộ chuyên môn viễn thám hiện nay không thể chỉ có kiến thức về dữ liệu vệ tinh. Họ cần có khả năng lập trình, hiểu về khoa học dữ liệu, có thể làm việc với các mô hình AI, trong các bài toán sử dụng thuật toán học sâu (deep learning).

Trong thực tế, nhiều cán bộ trẻ của Cục đã tham gia xây dựng các hệ thống tự động phân tích dữ liệu. Ví dụ, các quy trình phân loại lớp phủ mặt đất, phát hiện biến động rừng hay giám sát môi trường mà trước đây phải làm thủ công, mất rất nhiều thời gian, thì nay đã được tự động hóa ở mức độ cao.

Có những bài toán trước đây mất vài tuần để xử lý, nay có thể rút xuống còn vài giờ hoặc vài ngày. Nhưng để đạt được điều đó, đội ngũ kỹ thuật phải có năng lực hoàn toàn khác so với trước.

Điều này cho thấy, hướng phát triển nhân lực của ngành sẽ không còn là đào tạo chuyên sâu một lĩnh vực hẹp, mà phải là đào tạo tích hợp giữa chuyên môn và công nghệ.

Cán bộ trẻ thích nghi nhanh nhưng còn thiếu nền tảng liên ngành

PV: Ông đánh giá thế nào về khả năng thích nghi của đội ngũ cán bộ trẻ hiện nay?

Ông Lê Quốc Hưng: Cán bộ trẻ hiện nay có rất nhiều lợi thế. Các bạn có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh, chủ động học hỏi và sẵn sàng thử nghiệm những cái mới.

Chúng tôi thấy nhiều bạn trẻ đã tự học thêm về AI, lập trình Python, xử lý dữ liệu lớn… Đây là tín hiệu rất tích cực.

Tuy nhiên, khó khăn nằm ở chỗ viễn thám là lĩnh vực đặc thù. Nếu chỉ giỏi công nghệ thông tin mà không hiểu bản chất dữ liệu viễn thám, không hiểu các bài toán về nông nghiệp, môi trường thì rất khó triển khai vào thực tế.

Ngược lại, nếu chỉ có nền tảng viễn thám truyền thống mà không cập nhật công nghệ mới thì cũng không thể đáp ứng yêu cầu áp dụng công nghệ hiện nay.

Vì vậy, điểm yếu hiện nay không phải là thiếu người giỏi, mà là thiếu những người vừa giỏi chuyên môn, vừa giỏi công nghệ, tức là nhân lực liên ngành thực sự.

Đào tạo phải thay đổi từ gốc

PV: Theo ông, hệ thống đào tạo hiện nay cần thay đổi như thế nào để đáp ứng yêu cầu này?

Ông Lê Quốc Hưng: Tôi cho rằng cần thay đổi từ tư duy đào tạo.

Trước đây, chúng ta có thể đào tạo theo hướng chuyên môn hóa sâu, nhưng do công nghệ thay đổi rất nhanh, nếu đào tạo theo mô hình cũ thì khi sinh viên ra trường, kiến thức có thể đã lạc hậu.

Do đó, cần chuyển sang đào tạo theo hướng trang bị năng lực thích ứng. Sinh viên cần có nền tảng về viễn thám, nhưng đồng thời phải được tiếp cận với AI, khoa học dữ liệu, lập trình, dữ liệu không gian và các nền tảng số.

Một điểm rất quan trọng là phải tăng cường thực hành. Không thể chỉ học lý thuyết mà cần được làm việc với dữ liệu thực, bài toán thực.

Hiện nay, Cục Viễn thám quốc gia cũng đang phối hợp với một số cơ sở đào tạo để tạo điều kiện cho sinh viên tiếp cận hệ thống dữ liệu và tham gia giải quyết các bài toán thực tế.

Giữ chân người giỏi là thách thức lớn

PV: Trong bối cảnh nhân lực công nghệ cao đang được doanh nghiệp săn đón, lĩnh vực viễn thám có gặp khó khăn trong việc giữ chân nhân lực không?

Ông Lê Quốc Hưng: Đây là một trong những thách thức lớn nhất hiện nay.

Nhân lực có thể đáp ứng với AI, dữ liệu lớn hay công nghệ số đang có rất nhiều cơ hội trong khu vực doanh nghiệp, với mức thu nhập và môi trường làm việc hấp dẫn.

Trong khi đó, lĩnh vực viễn thám đòi hỏi thời gian tích lũy dài. Có những cán bộ phải mất nhiều năm mới có thể làm chủ công nghệ hoặc triển khai các hệ thống quy mô lớn.

Nếu không có chính sách phù hợp, rất dễ xảy ra tình trạng “chảy máu chất xám”.

PV: Vậy theo ông, đâu là giải pháp để giữ chân và phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao?

Ông Lê Quốc Hưng: Tôi cho rằng có ba yếu tố rất quan trọng.

Thứ nhất là môi trường làm việc, cán bộ cần được tiếp cận công nghệ mới, được tham gia nghiên cứu khoa học, triển khai các dự án, nhiệm vụ chuyên môn lớn, có cơ hội thử nghiệm và sáng tạo.

Thứ hai là cơ hội phát triển nghề nghiệp, khi người trẻ thấy rõ con đường phát triển, họ sẽ có động lực gắn bó lâu dài.

Thứ ba là cơ chế khuyến khích phù hợp, không chỉ về tài chính mà còn về ghi nhận, đánh giá và trao quyền.

Nếu làm tốt những điều này, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng được một đội ngũ nhân lực mạnh.

Con người vẫn là yếu tố quyết định

PV: Nhìn về dài hạn, ông đánh giá vai trò của viễn thám trong phát triển đất nước sẽ như thế nào?

Ông Lê Quốc Hưng: Tôi tin rằng viễn thám sẽ trở thành lĩnh vực chiến lược của quốc gia.

Khi kết hợp với công nghệ mới, công nghệ cao và các cơ sở dữ liệu của các ngành, lĩnh vực liên quan, viễn thám sẽ tạo ra năng lực quan trắc, giám sát, phân tích và cảnh báo mạnh, phục vụ quản lý tài nguyên, môi trường, nông nghiệp, thiên tai phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Nhưng để đạt được điều đó, yếu tố quyết định vẫn là con người.

Chúng ta có thể đầu tư công nghệ, đầu tư hạ tầng, nhưng nếu không có đội ngũ đủ năng lực làm chủ công nghệ thì sẽ rất khó tạo ra bước phát triển thực chất.

Xin trân trọng cảm ơn ông!