Hoàn thiện cơ sở pháp lý, nâng cao hiệu quả giám sát khai thác mỏ lộ thiên bằng công nghệ viễn thám

Từ yêu cầu quản lý thực tiễn đến sự cần thiết của định mức

Khai thác mỏ lộ thiên thường làm thay đổi nhanh chóng địa hình, địa mạo, lớp phủ bề mặt, ranh giới khai trường, moong mỏ, bãi thải và các công trình phụ trợ. Những biến động này diễn ra liên tục, trên diện tích lớn và có thể thay đổi theo từng giai đoạn khai thác. Trong khi đó, công tác quản lý nhà nước phải bảo đảm hoạt động khai thác diễn ra đúng quy hoạch, đúng phạm vi được cấp phép, đồng thời tuân thủ các yêu cầu về bảo vệ môi trường và phục hồi môi trường sau khai thác.

Thực tế cho thấy phương pháp kiểm tra trực tiếp tại hiện trường vẫn rất cần thiết nhưng khó đáp ứng một cách thường xuyên yêu cầu giám sát trên diện rộng do hạn chế về nhân lực, thời gian, chi phí và điều kiện tiếp cận, nhất là tại các khu vực địa hình phức tạp. Đây là khoảng trống mà công nghệ viễn thám có thể hỗ trợ hiệu quả. Với khả năng cung cấp dữ liệu đa thời gian, phạm vi bao phủ rộng, tần suất thu nhận ngày càng cao và khả năng tiếp cận những khu vực khó kiểm tra trực tiếp, viễn thám cho phép theo dõi diễn biến bề mặt và phát hiện những thay đổi bất thường trong khu vực khai thác. Hồ sơ xây dựng Thông tư xác định đây là một trong những yêu cầu thực tiễn quan trọng đặt ra đối với công tác quản lý, giám sát hoạt động khai thác khoáng sản hiện nay. 

Tuy nhiên, để công nghệ thực sự trở thành một công cụ thường xuyên của quản lý nhà nước thì chỉ có quy trình kỹ thuật là chưa đủ. Mỗi nhiệm vụ giám sát đều bao gồm nhiều công đoạn với yêu cầu khác nhau về nhân lực, trình độ chuyên môn, thời gian, máy móc, thiết bị, vật tư và năng lượng. Khi chưa có định mức thống nhất, việc lập dự toán, xác định đơn giá, quản lý chi phí và quyết toán các nhiệm vụ giám sát bằng viễn thám còn thiếu cơ sở chung. Đây chính là lý do việc ban hành Thông tư về định mức kinh tế - kỹ thuật được đặt ra nhằm tạo sự đồng bộ giữa quy định kỹ thuật và yêu cầu quản lý kinh tế - tài chính. 

Việc xây dựng Thông tư đồng thời phù hợp với định hướng tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên, môi trường. Hồ sơ đánh giá tác động xác định văn bản không làm phát sinh thủ tục hành chính mới mà chủ yếu quy định nội dung công việc, định mức lao động, máy móc, thiết bị, vật tư, năng lượng và các yếu tố kỹ thuật liên quan, làm căn cứ lập dự toán và quản lý chi phí. 

Khai thác than lộ thiên

Định mức được xây dựng theo một chuỗi công việc khép kín

Một trong những điểm đáng chú ý của Thông tư là phạm vi định mức được thiết kế theo toàn bộ chuỗi công việc tạo ra sản phẩm giám sát, thay vì chỉ tập trung vào việc thu nhận hoặc xử lý ảnh. Theo dự thảo, sáu nhóm công việc được định mức gồm: thu thập tài liệu; xử lý dữ liệu viễn thám; chiết xuất thông tin các nội dung giám sát; biên tập thông tin, dữ liệu; phân tích, tổng hợp, xác định vị trí, phạm vi các nội dung giám sát; và lập báo cáo kết quả giám sát. Đây cũng là cấu trúc cơ bản được thể hiện trong bản so sánh, thuyết minh dự thảo. 

Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng bởi một sản phẩm giám sát bằng viễn thám không đơn thuần là một ảnh vệ tinh đã qua xử lý. Để trở thành thông tin phục vụ quản lý, dữ liệu phải được đặt trong mối quan hệ với các nguồn thông tin khác, được phân tích, kiểm tra và đối chiếu với hồ sơ pháp lý của khu vực khai thác.

Ngay từ khâu thu thập tài liệu, định mức đã bao quát dữ liệu ảnh viễn thám, giấy phép khai thác khoáng sản, báo cáo đánh giá tác động môi trường hoặc cam kết bảo vệ môi trường, cơ sở dữ liệu nền địa lý quốc gia, bản đồ hiện trạng sử dụng đất qua các thời kỳ và các tài liệu liên quan. Đây là cách tiếp cận cho thấy viễn thám được xác định là một thành phần trong hệ thống thông tin phục vụ quản lý, chứ không phải một nguồn dữ liệu hoạt động độc lập. 

Tiếp đó, xử lý dữ liệu viễn thám bao gồm nhập dữ liệu đầu vào, tăng dày khối ảnh, nắn chỉnh hình học, xử lý phổ, trộn ảnh và tăng cường chất lượng ảnh. Việc xây dựng định mức cho khâu này được thực hiện trên cơ sở kế thừa quy trình xử lý ảnh hiện hành, đồng thời tính đến yêu cầu xử lý dữ liệu có độ phân giải cao, dữ liệu đa thời gian và các công nghệ xử lý hiện đại. Như vậy, định mức được xây dựng theo hướng bám sát sự phát triển của công nghệ và điều kiện trang thiết bị, phần mềm hiện nay. 

Từ dữ liệu đã xử lý, công đoạn chiết xuất thông tin thực hiện việc lấy mẫu phổ, xây dựng mẫu giải đoán ảnh, phân loại và giải đoán ảnh viễn thám, kết hợp điều tra bổ sung ngoại nghiệp và hoàn thiện kết quả. Đây là bước chuyển quan trọng từ dữ liệu ảnh sang thông tin chuyên ngành. Việc có thêm nội dung điều tra bổ sung ngoại nghiệp cũng cho thấy công nghệ viễn thám được sử dụng theo hướng hỗ trợ, nâng cao hiệu quả giám sát chứ không thay thế hoàn toàn hoạt động kiểm tra thực địa. 

Sau đó, thông tin được biên tập, chuẩn hóa và kiểm tra trước khi đưa vào phân tích tổng hợp. Đặc biệt, Điều 11 của dự thảo tập trung vào công đoạn có ý nghĩa trực tiếp đối với quản lý nhà nước: tích hợp các dữ liệu chuyên môn, so sánh phạm vi khu vực khai thác được chiết xuất từ ảnh với khu vực được cấp phép để xác định dấu hiệu khai thác vượt phép hoặc trái phép; đồng thời so sánh phạm vi các công trình phụ trợ được xác định từ ảnh với khu vực được quy định trong báo cáo đánh giá tác động môi trường đã được phê duyệt. Trên cơ sở đó, có thể tính toán diện tích khu vực có dấu hiệu vi phạm, biên tập và hoàn thiện sản phẩm giám sát. 

Như vậy, chuỗi công việc được thiết kế theo một logic rõ ràng: thu thập dữ liệu – xử lý – chiết xuất – chuẩn hóa – phân tích đối chiếu – lập báo cáo. Chính sự liên kết này giúp kết quả viễn thám có thể chuyển hóa thành thông tin có giá trị sử dụng trong quản lý, kiểm tra và giám sát hoạt động khai thác khoáng sản.

Không chỉ là căn cứ tính chi phí, định mức còn góp phần chuẩn hóa sản phẩm

Ý nghĩa trực tiếp nhất của Thông tư là tạo căn cứ để tính đơn giá sản phẩm, lập dự toán và quyết toán giá trị sản phẩm hoàn thành. Nhưng xét rộng hơn, hệ thống định mức còn góp phần xác định rõ một nhiệm vụ giám sát phải thực hiện những công việc gì, cần bao nhiêu nguồn lực và phải tạo ra sản phẩm như thế nào.

Dự thảo không chỉ định mức về lao động mà còn xác định hao phí máy móc, thiết bị, dụng cụ, vật liệu và năng lượng. Đồng thời, việc xây dựng định mức có tính đến sự khác biệt về điều kiện thực hiện, trong đó có mức độ khó khăn của khu vực và đặc điểm dữ liệu viễn thám. Cách tiếp cận này giúp hạn chế tình trạng áp dụng một mức chi phí giống nhau cho những nhiệm vụ có điều kiện kỹ thuật rất khác nhau, đồng thời tạo cơ sở minh bạch hơn trong quản lý nguồn lực. 

Quan trọng hơn, định mức tạo ra một “ngôn ngữ chung” giữa cơ quan quản lý, đơn vị thực hiện và các tổ chức cung cấp dịch vụ. Cơ quan quản lý có cơ sở xây dựng nhiệm vụ và dự toán; đơn vị thực hiện có căn cứ tổ chức nhân lực, thiết bị và tiến độ; việc nghiệm thu có thể gắn với khối lượng công việc và sản phẩm đã được xác định. Hồ sơ trình ban hành cũng nhấn mạnh việc hoàn thiện cơ sở pháp lý về định mức sẽ tạo điều kiện để các tổ chức, doanh nghiệp tham gia cung cấp dịch vụ giám sát bằng công nghệ viễn thám theo cơ chế thị trường, góp phần sử dụng hiệu quả nguồn lực xã hội. 

Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh công nghệ viễn thám đang phát triển nhanh. Khi có một hệ thống định mức và quy trình kỹ thuật thống nhất, các giải pháp mới như xử lý ảnh tự động, trí tuệ nhân tạo, học máy, phân tích dữ liệu đa thời gian có thể được nghiên cứu, thử nghiệm và từng bước đưa vào thực tế để nâng cao năng suất. Khi công nghệ thay đổi, định mức cũng có thể tiếp tục được cập nhật để phản ánh mức hao phí và phương thức thực hiện mới.

Tạo nền tảng cho quản lý khoáng sản dựa trên dữ liệu

Từ góc độ quản lý nhà nước, giá trị lâu dài của Thông tư không chỉ nằm ở việc giải quyết bài toán dự toán, mà còn ở khả năng góp phần thay đổi phương thức giám sát hoạt động khai thác khoáng sản.

Khi kết quả viễn thám được thực hiện theo một quy trình thống nhất và có định mức rõ ràng, cơ quan quản lý có thể chủ động tổ chức các nhiệm vụ giám sát theo khu vực, theo thời gian và theo mức độ ưu tiên. Dữ liệu ảnh có thể được so sánh qua nhiều thời điểm để nhận diện biến động; kết quả phân tích có thể được tích hợp với dữ liệu giấy phép, bản đồ nền, hiện trạng sử dụng đất và thông tin môi trường. Từ đó, viễn thám có thể hỗ trợ cơ quan quản lý chuyển từ phương thức chủ yếu dựa vào kiểm tra sau khi có dấu hiệu phát sinh sang phương thức theo dõi, phát hiện và xác định sớm những khu vực cần kiểm tra, xác minh.

Hồ sơ đánh giá tác động của dự thảo cũng xác định rõ khả năng thúc đẩy ứng dụng viễn thám, GIS, công nghệ xử lý ảnh số và các phương pháp phân tích dữ liệu không gian; đồng thời tạo cơ sở để tích hợp dữ liệu viễn thám với cơ sở dữ liệu nền địa lý, dữ liệu giấy phép khai thác và báo cáo đánh giá tác động môi trường, phù hợp với mục tiêu xây dựng Chính phủ số. 

Đây là hướng phát triển có ý nghĩa lâu dài. Nếu được tổ chức đồng bộ, mỗi đợt giám sát không chỉ tạo ra một báo cáo phục vụ một nhiệm vụ cụ thể mà còn có thể bổ sung dữ liệu vào hệ thống thông tin chuyên ngành. Qua thời gian, cơ quan quản lý có thể hình thành chuỗi dữ liệu lịch sử về diễn biến khai thác tại từng khu vực, hỗ trợ đánh giá xu hướng, xác định điểm bất thường và phục vụ công tác kiểm tra, thanh tra.

Việc ban hành Thông tư vì vậy cũng gắn với yêu cầu hoàn thiện thể chế cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Hồ sơ xây dựng văn bản xác định việc chuẩn hóa cơ sở kỹ thuật cho giám sát bằng viễn thám sẽ tạo điều kiện ứng dụng các công nghệ xử lý ảnh số, GIS và phân tích dữ liệu không gian; đồng thời góp phần nâng cao tính khách quan, kịp thời và hiệu quả của công tác quản lý nhà nước. 

Hoàn thiện một mắt xích quan trọng trong quản lý tài nguyên khoáng sản

Có thể thấy, việc ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật giám sát bằng công nghệ viễn thám đối với một số nội dung, hạng mục trong khai thác mỏ lộ thiên là bước tiếp nối cần thiết sau khi quy trình kỹ thuật đã được xác lập. Nếu quy định kỹ thuật trả lời câu hỏi “giám sát như thế nào”, thì định mức kinh tế - kỹ thuật tiếp tục trả lời “cần những nguồn lực gì, khối lượng bao nhiêu và làm cơ sở xác định chi phí ra sao”.

Hai cấu phần này tạo thành nền tảng quan trọng để tổ chức các nhiệm vụ giám sát một cách thống nhất, minh bạch và có khả năng triển khai trên thực tế. Đồng thời, việc xây dựng định mức giúp đưa công nghệ viễn thám tiến gần hơn với hoạt động quản lý thường xuyên, thay vì chỉ được sử dụng trong những nhiệm vụ hoặc dự án riêng lẻ.

Hồ sơ xây dựng Thông tư cho thấy quá trình soạn thảo đã được thực hiện với sự tham gia góp ý của các bộ, ngành, địa phương và các đơn vị liên quan; đồng thời được thẩm định về chuyên môn và pháp lý trước khi hoàn thiện hồ sơ trình ban hành. Đây là cơ sở để bảo đảm định mức vừa phù hợp với quy trình công nghệ, vừa đáp ứng yêu cầu quản lý và điều kiện triển khai thực tế. 

Trong thời gian tới, cùng với việc triển khai Thông tư, việc kết nối kết quả giám sát với cơ sở dữ liệu chuyên ngành, tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý và tiếp tục nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo, tự động hóa phân tích ảnh sẽ là những hướng có thể phát huy hơn nữa giá trị của công nghệ viễn thám. Khi đó, dữ liệu từ các vệ tinh không chỉ được sử dụng để quan sát hiện trạng mà có thể trở thành một nguồn thông tin thường xuyên phục vụ theo dõi, phân tích và ra quyết định quản lý.

Ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật vì thế không đơn thuần là hoàn thiện một văn bản về chi phí. Đây là bước hoàn thiện cơ sở pháp lý và kỹ thuật để công nghệ viễn thám được triển khai có hệ thống, có định lượng và có khả năng tích hợp sâu hơn vào công tác quản lý tài nguyên khoáng sản. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu quả giám sát khai thác mỏ lộ thiên, sử dụng hiệu quả nguồn lực nhà nước và thúc đẩy chuyển đổi từ phương thức quản lý dựa nhiều vào kiểm tra trực tiếp sang phương thức quản lý kết hợp giữa dữ liệu, công nghệ, phân tích không gian và kiểm chứng thực địa.