Chuẩn hóa định mức kinh tế - kỹ thuật, tạo nền tảng đưa viễn thám vào giám sát mực nước lưu vực sông

Từ yêu cầu quản lý tài nguyên nước đến nhu cầu về một phương thức giám sát mới

Quản lý, bảo vệ và khai thác bền vững tài nguyên nước ngày càng đòi hỏi khả năng nắm bắt nhanh và đầy đủ diễn biến của các nguồn nước. Đối với các lưu vực sông, mực nước là một trong những thông tin quan trọng phục vụ dự báo, cảnh báo, điều hành phòng, chống thiên tai và quản lý tài nguyên nước. Tuy nhiên, việc thu thập thông tin bằng các phương thức quan trắc truyền thống có những giới hạn nhất định, đặc biệt tại những khu vực khó tiếp cận hoặc nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Theo hồ sơ xây dựng dự thảo Thông tư, khoảng 60% nguồn nước mặt của Việt Nam có nguồn gốc từ các lưu vực sông xuyên biên giới. Trong khi đó, thông tin về mực nước sông, hồ tại những khu vực nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam còn hạn chế, chưa được thu thập và cập nhật đầy đủ, kịp thời. Đây là một trong những yếu tố gây khó khăn cho công tác dự báo, cảnh báo và điều hành phòng, chống lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực theo dõi diễn biến nguồn nước phục vụ bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia.

Biến đổi khí hậu, cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội và gia tăng nhu cầu khai thác, sử dụng tài nguyên nước, đang làm cho diễn biến mực nước trên nhiều lưu vực sông trở nên phức tạp hơn. Các hiện tượng cực đoan có xu hướng gia tăng về tần suất và mức độ, đòi hỏi hệ thống quản lý phải có khả năng giám sát liên tục, trên diện rộng và cung cấp thông tin kịp thời.

Trong điều kiện đó, công nghệ viễn thám mang lại một phương thức bổ sung quan trọng cho hệ thống quan trắc truyền thống. Với khả năng thu nhận dữ liệu trên diện rộng, liên tục, khách quan và không phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng tiếp cận thực địa, viễn thám có thể hỗ trợ theo dõi diễn biến mực nước tại những khu vực rộng lớn, vùng sâu, vùng xa, khu vực khó tiếp cận và đặc biệt là những khu vực nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Đây cũng là hướng đi phù hợp với yêu cầu hiện đại hóa hệ thống quan trắc, giám sát đa tầng và tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ trong phòng ngừa, ứng phó thiên tai. Kết luận số 213-KL/TW ngày 21/11/2025 của Ban Bí thư đã nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng viễn thám, ảnh vệ tinh, UAV, trí tuệ nhân tạo và khoa học máy tính phân tích dữ liệu lớn trong dự báo, cảnh báo, theo dõi, giám sát và quản lý rủi ro thiên tai. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng đặt ra yêu cầu xây dựng nền tảng số phục vụ giám sát, thu thập dữ liệu trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường.

Đã có quy trình kỹ thuật, cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở kinh tế - kỹ thuật

Việc ứng dụng viễn thám trong giám sát mực nước lưu vực sông không phải là một hướng tiếp cận mới. Về mặt pháp lý, Nghị định số 03/2019/NĐ-CP của Chính phủ về hoạt động viễn thám đã xác định việc ứng dụng dữ liệu viễn thám trong thu thập thông tin, phân tích, điều tra, đánh giá, theo dõi diễn biến tài nguyên, môi trường; phục vụ phòng, chống thiên tai, giám sát hạn hán, diễn biến lũ lụt và ứng phó với biến đổi khí hậu. Nghị định cũng quy định trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước trong việc ban hành hoặc trình cấp có thẩm quyền ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật của lĩnh vực viễn thám.

Đặc biệt, Thông tư số 16/2023/TT-BTNMT ngày 30/10/2023 đã quy định kỹ thuật giám sát mực nước lưu vực sông bằng công nghệ viễn thám, xác định quy trình, yêu cầu kỹ thuật và sản phẩm của hoạt động này. Như vậy, về cơ bản đã hình thành cơ sở kỹ thuật để triển khai thống nhất hoạt động giám sát mực nước bằng viễn thám.

Tuy nhiên, một khoảng trống cần được tiếp tục hoàn thiện là cơ sở xác định chi phí thực hiện. Thông tư quy định kỹ thuật mới tập trung vào yêu cầu chuyên môn, quy trình và sản phẩm, trong khi chưa có định mức kinh tế - kỹ thuật tương ứng. Điều này gây khó khăn cho việc lập dự toán, xác định đơn giá, bố trí kinh phí và tổ chức triển khai các nhiệm vụ trong thực tế.

Dự thảo Thông tư do Cục Viễn thám quốc gia xây dựng nhằm giải quyết trực tiếp yêu cầu này. Khi được ban hành, định mức kinh tế - kỹ thuật sẽ trở thành căn cứ để các cơ quan, tổ chức liên quan xác định hao phí cần thiết cho từng công đoạn, từ đó lập dự toán, xây dựng đơn giá và quyết toán giá trị sản phẩm hoàn thành của các dự án, công trình, nhiệm vụ giám sát mực nước lưu vực sông bằng công nghệ viễn thám.

Điểm đáng chú ý là việc xây dựng định mức không đơn thuần là xác định chi phí cho một sản phẩm. Về bản chất, đây là quá trình chuẩn hóa toàn bộ chuỗi công việc từ thu nhận, xử lý dữ liệu đến phân tích và hình thành thông tin phục vụ quản lý. Qua đó, hoạt động ứng dụng viễn thám có thể chuyển từ những nhiệm vụ triển khai theo từng trường hợp cụ thể sang một hoạt động có quy trình, sản phẩm và cơ sở kinh tế - kỹ thuật tương đối thống nhất.

Định mức bao quát toàn bộ chuỗi xử lý dữ liệu viễn thám

Theo dự thảo, định mức kinh tế - kỹ thuật được xây dựng cho các công đoạn chủ yếu của hoạt động giám sát mực nước lưu vực sông bằng công nghệ viễn thám, bao gồm thu thập và nhập dữ liệu; xác định tọa độ của trị đo cao vệ tinh; xác định tọa độ địa lý chính xác của trạm ảo; tính toán độ cao mực nước; xuất dữ liệu sang dạng ASCII; chiết tách trị đo theo đối tượng mặt nước; tính toán mực nước trung bình và độ chính xác; giám sát biến đổi mực nước lưu vực sông và xây dựng báo cáo.

Cách tiếp cận này cho thấy định mức được xây dựng gắn với quy trình chuyên môn, thay vì chỉ xác định một mức chi phí tổng hợp. Mỗi công đoạn có đặc điểm về dữ liệu đầu vào, phương pháp xử lý, nhân lực, thiết bị và thời gian thực hiện khác nhau. Việc lượng hóa các yếu tố hao phí theo từng công đoạn sẽ giúp việc lập dự toán sát hơn với thực tế triển khai.

Đồng thời, đây cũng là cơ sở để minh bạch hóa quá trình sử dụng nguồn lực. Khi các yếu tố về nhân công, thiết bị, vật tư và các chi phí liên quan được xác định trong định mức, cơ quan quản lý có thêm cơ sở để kiểm soát chi phí, nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách và hạn chế tình trạng mỗi nhiệm vụ phải xây dựng cách tính riêng.

Đối với các đơn vị cung cấp dịch vụ, định mức cũng tạo ra một chuẩn chung để chủ động tính toán nguồn lực, tổ chức nhân sự và chuẩn bị năng lực kỹ thuật. Điều này có ý nghĩa trong việc hình thành và phát triển thị trường dịch vụ viễn thám, khi các tổ chức, doanh nghiệp có thể dựa trên quy trình và định mức được chuẩn hóa để tham gia thực hiện các nhiệm vụ phù hợp.

Tạo nền tảng kết nối viễn thám với chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên nước

Giá trị của dự thảo Thông tư không chỉ nằm ở việc chuẩn hóa chi phí. Quan trọng hơn, việc chuẩn hóa quy trình và định mức kinh tế - kỹ thuật có thể tạo điều kiện để dữ liệu viễn thám được tích hợp sâu hơn vào hệ thống thông tin phục vụ quản lý tài nguyên nước.

Viễn thám có khả năng cung cấp dữ liệu trên phạm vi rộng, nhưng để dữ liệu đó thực sự trở thành thông tin quản lý, cần một chuỗi xử lý thống nhất từ thu nhận dữ liệu, xác định các trị đo, tính toán mực nước, đánh giá độ chính xác đến theo dõi biến đổi theo thời gian. Khi các công đoạn này được chuẩn hóa, dữ liệu từ nhiều nguồn có thể được xử lý theo những yêu cầu thống nhất hơn, tạo thuận lợi cho việc chia sẻ, tích hợp và khai thác giữa các cơ quan quản lý.

Đây là điểm có ý nghĩa trong quá trình chuyển đổi số ngành tài nguyên và môi trường. Công nghệ viễn thám có thể kết hợp với hệ thống thông tin địa lý (GIS), các phương pháp tự động hóa xử lý dữ liệu và các công cụ phân tích số để xây dựng chuỗi giám sát có tần suất cao hơn, phạm vi rộng hơn. Về lâu dài, dữ liệu mực nước từ viễn thám có thể trở thành một trong những lớp thông tin được tích hợp vào các hệ thống số phục vụ theo dõi tài nguyên nước và hỗ trợ ra quyết định.

Dự thảo Thông tư vì vậy không chỉ giải quyết một yêu cầu về định mức chi phí mà còn góp phần hình thành nền tảng thể chế để thúc đẩy ứng dụng công nghệ mới trong quản lý tài nguyên nước.

Hoàn thiện thể chế để công nghệ có thể đi vào thực tiễn

Một điểm đáng chú ý trong quá trình xây dựng dự thảo là Cục Viễn thám quốc gia đã thực hiện tương đối đầy đủ các bước lấy ý kiến, thẩm định và hoàn thiện hồ sơ. Dự thảo được gửi lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương và các cơ quan, đơn vị liên quan; đồng thời được đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Nông nghiệp và Môi trường theo quy định.

Trong quá trình lấy ý kiến, Cục đã tiếp nhận 30 văn bản trả lời từ 4 bộ, ngành và 26 địa phương trong tổng số 45 cơ quan được lấy ý kiến; trong đó 8 văn bản có ý kiến góp ý và 22 văn bản thống nhất với dự thảo. Đối với các đơn vị thuộc Bộ, Cục nhận được 15 văn bản trả lời trên tổng số 21 đơn vị được lấy ý kiến. Các ý kiến được nghiên cứu, tiếp thu, giải trình và chỉnh lý trong quá trình hoàn thiện dự thảo.

Dự thảo cũng đã được Vụ Pháp chế, Vụ Kế hoạch - Tài chính và các đơn vị liên quan tham gia thẩm định, góp ý. Trên cơ sở đó, Cục Viễn thám quốc gia tiếp tục rà soát, tiếp thu và hoàn thiện hồ sơ trước khi trình cấp có thẩm quyền.

Quá trình này cho thấy việc xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật không chỉ là một công việc thuần túy chuyên môn của lĩnh vực viễn thám. Định mức liên quan trực tiếp đến quản lý ngân sách, tổ chức thực hiện nhiệm vụ, chất lượng sản phẩm và khả năng huy động các nguồn lực xã hội. Vì vậy, sự tham gia của các cơ quan quản lý tài chính, pháp chế, khoa học và tổ chức cán bộ là cần thiết để bảo đảm tính đồng bộ và khả thi của văn bản.

Từ một định mức cụ thể đến bước tiến trong quản lý tài nguyên nước

Theo dự kiến, Thông tư sẽ được ban hành trong tháng 8/2026 theo Chương trình công tác năm 2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Khi được ban hành, văn bản sẽ tạo cơ sở pháp lý thống nhất để lập dự toán, xây dựng đơn giá và quyết toán các nhiệm vụ giám sát mực nước lưu vực sông bằng công nghệ viễn thám.

Điều đáng nói là hiệu quả của một định mức kinh tế - kỹ thuật không chỉ được đo bằng việc một nhiệm vụ có thể lập dự toán thuận lợi hơn. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng tạo ra một chuẩn chung để công nghệ được triển khai ổn định, có thể mở rộng và được tích hợp vào hoạt động quản lý nhà nước.

Trong quản lý tài nguyên nước, khả năng tiếp cận thông tin nhanh, rộng và liên tục có ý nghĩa đặc biệt đối với những lưu vực có diễn biến phức tạp hoặc liên quan đến nguồn nước xuyên biên giới. Việc bổ sung dữ liệu viễn thám vào hệ thống quan trắc truyền thống giúp mở rộng phạm vi giám sát, nhất là tại những khu vực mà phương thức quan trắc trực tiếp gặp khó khăn.

Về lâu dài, khi dữ liệu viễn thám được kết hợp với dữ liệu quan trắc mặt đất, GIS, các mô hình thủy văn và các công nghệ phân tích dữ liệu hiện đại, năng lực giám sát mực nước có thể tiếp tục được nâng cao. Định mức kinh tế - kỹ thuật được ban hành sẽ là một trong những điều kiện cần để quá trình này được triển khai theo hướng thống nhất, minh bạch và hiệu quả.

Từ góc độ quản lý nhà nước, đây cũng là minh chứng cho yêu cầu hoàn thiện thể chế phải đi cùng với phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi có quy trình phù hợp, sản phẩm được chuẩn hóa, nguồn lực được xác định rõ và có cơ chế tài chính đủ rõ để tổ chức thực hiện. Việc xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật giám sát mực nước lưu vực sông bằng công nghệ viễn thám vì thế là một bước cụ thể nhằm đưa thành tựu công nghệ vào hoạt động quản lý tài nguyên nước, phòng chống thiên tai và bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia.

Trong chặng đường tiếp theo, cùng với việc tổ chức thực hiện Thông tư, việc cập nhật định mức theo sự phát triển của công nghệ, nguồn dữ liệu vệ tinh, phương pháp xử lý và mức độ tự động hóa sẽ có ý nghĩa quan trọng. Khi công nghệ viễn thám ngày càng phát triển, yêu cầu đặt ra không chỉ là có quy định để triển khai, mà còn phải duy trì được một khung pháp lý và kinh tế - kỹ thuật đủ linh hoạt để tiếp nhận những phương thức công nghệ mới.

Việc hoàn thiện dự thảo Thông tư trong năm 2026 do đó không chỉ đáp ứng một yêu cầu về quản lý chi phí. Đây là bước tiếp theo trong quá trình hoàn thiện hệ thống quy định về ứng dụng viễn thám, góp phần đưa dữ liệu không gian và công nghệ phân tích hiện đại trở thành một nguồn thông tin ngày càng quan trọng trong quản lý tài nguyên nước và chủ động ứng phó với các biến động của tự nhiên.