Chuyển đổi số ngành Nông nghiệp và Môi trường giai đoạn 2026-2030: Tạo nền tảng dữ liệu, nâng cao năng lực quản trị nông nghiệp và môi trường

Chuyển đổi số từ yêu cầu công nghệ trở thành phương thức quản trị mới

Kế hoạch Chuyển đổi số của Bộ Nông nghiệp và Môi trường giai đoạn 2026-2030 được xây dựng trên một hệ thống căn cứ pháp lý mới, bao gồm Luật Chuyển đổi số, Luật Dữ liệu, Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Công nghiệp công nghệ số cùng các nghị quyết, quyết định của Trung ương và Chính phủ về khoa học, công nghệ, dữ liệu và Chính phủ số.

Điểm đáng chú ý của Kế hoạch là cách tiếp cận chuyển đổi số đã được đặt ở tầm quản trị ngành. Kế hoạch không coi việc xây dựng thêm các phần mềm, cơ sở dữ liệu hay trang thiết bị công nghệ là mục tiêu tự thân, mà hướng tới thay đổi phương thức tổ chức, xử lý và sử dụng thông tin trong toàn ngành. Theo đó, mọi hoạt động chuyển đổi số phải lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm; lấy dữ liệu làm nền tảng; công nghệ số và trí tuệ nhân tạo là công cụ; quản trị và ra quyết định dựa trên dữ liệu, kết quả và hiệu quả. Đồng thời, các hệ thống, nền tảng và cơ sở dữ liệu đã được đầu tư phải được kế thừa, phát huy, hạn chế tình trạng đầu tư trùng lặp, phân tán và lãng phí.

Đặc biệt, Kế hoạch xác định phát triển dữ liệu số là trọng tâm xuyên suốt, coi dữ liệu nông nghiệp và môi trường là tài nguyên chiến lược, ưu tiên chuẩn hóa, kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu dùng chung, dữ liệu mở. Nguyên tắc “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung” được đặt ra như một yêu cầu xuyên suốt đối với quá trình xây dựng dữ liệu ngành.

Đến năm 2030, Bộ đặt mục tiêu hoàn thành nền tảng số dùng chung thống nhất của ngành; cơ bản hoàn thiện các cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành thuộc phạm vi quản lý; bảo đảm kết nối, chia sẻ với Trung tâm dữ liệu quốc gia và các bộ, ngành, địa phương. Hoạt động quản lý nhà nước từng bước được triển khai trên môi trường số tập trung, thống nhất; đồng thời hình thành mô hình quản trị số dựa trên dữ liệu, ứng dụng hiệu quả trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn trong hoạch định chính sách, phát triển sản xuất, giám sát, cảnh báo, quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.

Đây là một định hướng có ý nghĩa đặc biệt đối với một Bộ có phạm vi quản lý rộng, dữ liệu đa dạng và liên quan trực tiếp đến hầu hết các hoạt động kinh tế - xã hội. Trong lĩnh vực môi trường, đối tượng quản lý không tồn tại biệt lập theo địa giới hành chính mà có tính liên vùng, liên ngành và biến động liên tục. Chất lượng không khí, nước mặt, nước dưới đất, đất, rừng, đa dạng sinh học, chất thải, phát thải hay các diễn biến thiên tai, biến đổi khí hậu đều cần được theo dõi trên không gian rộng và theo chuỗi thời gian dài. Vì vậy, nếu dữ liệu không được chuẩn hóa, liên thông và cập nhật thường xuyên thì rất khó hình thành một bức tranh đầy đủ phục vụ quản lý.

Dữ liệu số mở ra phương thức mới trong quản lý môi trường

Đối với lĩnh vực môi trường, giá trị lớn nhất của chuyển đổi số nằm ở khả năng chuyển từ quản lý dựa chủ yếu vào hồ sơ, báo cáo và các đợt kiểm tra riêng lẻ sang quản lý dựa trên dữ liệu được cập nhật liên tục, có khả năng phân tích và hỗ trợ dự báo.

Kế hoạch đã đặt ra yêu cầu số hóa dữ liệu nghiệp vụ, tư liệu chuyên ngành và dữ liệu điều tra cơ bản; làm sạch, đồng bộ, gắn mã định danh, phân quyền khai thác và kiểm soát chất lượng dữ liệu. Đối với dữ liệu quan trắc môi trường, dữ liệu từ hệ thống IoT, cảm biến và các hệ thống giám sát chuyên ngành, Kế hoạch yêu cầu từng bước hoàn thiện cơ chế cập nhật theo thời gian thực. Đây chính là tiền đề để chuyển hoạt động quản lý môi trường từ trạng thái “biết sau khi sự việc xảy ra” sang “giám sát, phát hiện và cảnh báo sớm”.

Khi dữ liệu quan trắc, dữ liệu địa lý, dữ liệu đất đai, tài nguyên nước, khí tượng thủy văn, viễn thám và các nguồn dữ liệu chuyên ngành khác được kết nối trong một không gian dữ liệu thống nhất, cơ quan quản lý có thể phân tích đồng thời nhiều lớp thông tin để nhận diện xu hướng và các mối quan hệ giữa các hiện tượng. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng các mô hình dự báo, cảnh báo sớm, đánh giá tác động và hỗ trợ ra quyết định.

Kế hoạch cũng dành vị trí rõ ràng cho nền tảng dữ liệu không gian (GIS), yêu cầu tích hợp dữ liệu bản đồ, dữ liệu địa lý, dữ liệu quan trắc và dữ liệu chuyên ngành để phục vụ phân tích, mô phỏng, giám sát và dự báo. Với đặc điểm quản lý tài nguyên và môi trường gắn chặt với không gian địa lý, GIS vì thế không chỉ là công cụ hiển thị bản đồ mà có thể trở thành một thành phần quan trọng của hạ tầng quản trị số ngành.

Đáng chú ý, Kế hoạch đặt mục tiêu đến giai đoạn 2028-2030, 100% hệ thống thông tin chuyên ngành thuộc phạm vi quản lý của Bộ được kết nối, chia sẻ dữ liệu qua nền tảng tích hợp - chia sẻ dữ liệu dùng chung; 100% cơ sở dữ liệu dùng chung, cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành được chuẩn hóa, kết nối, phân quyền và sẵn sàng khai thác cho trí tuệ nhân tạo theo quy định. Đây là điều kiện để dữ liệu môi trường không còn tồn tại dưới dạng các “kho dữ liệu” tách biệt mà trở thành nguồn đầu vào cho các hệ thống phân tích và hỗ trợ quyết định.

Trí tuệ nhân tạo cũng được Kế hoạch xác định là một hướng ứng dụng quan trọng. Bộ đặt mục tiêu đến năm 2030, các đơn vị thuộc Bộ sử dụng ít nhất một ứng dụng AI phục vụ chỉ đạo, điều hành; cán bộ, công chức, viên chức được đào tạo, cập nhật kiến thức và kỹ năng số, trong đó có kỹ năng sử dụng nền tảng trợ lý AI công vụ. Đối với môi trường, AI có thể tạo ra giá trị lớn trong phân tích chuỗi thời gian, nhận dạng biến động, phát hiện bất thường, phân loại đối tượng, dự báo diễn biến và hỗ trợ cảnh báo sớm. Tuy nhiên, hiệu quả của AI phụ thuộc trước hết vào chất lượng dữ liệu. Vì vậy, việc Kế hoạch đặt dữ liệu ở vị trí nền tảng là hoàn toàn có cơ sở.

Những thách thức không nhỏ phía trước

Quy mô và mức độ tham vọng của Kế hoạch cũng đặt ra những yêu cầu rất lớn đối với quá trình tổ chức thực hiện. Thách thức đầu tiên là dữ liệu ngành hiện rất đa dạng về nguồn gốc, cấu trúc, định dạng, độ chính xác, chu kỳ cập nhật và phương thức quản lý. Nếu không thống nhất được tiêu chuẩn, từ điển dữ liệu, mã định danh và cơ chế quản trị, việc kết nối nhiều hệ thống có thể chỉ dừng ở mức trao đổi dữ liệu kỹ thuật mà chưa hình thành khả năng khai thác thực sự.

Thách thức thứ hai là vấn đề dữ liệu lịch sử và dữ liệu chuyên ngành. Nhiều tài liệu, hồ sơ, bản đồ, kết quả điều tra cơ bản và tư liệu chuyên môn được hình thành qua nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Việc số hóa không đơn thuần là quét tài liệu thành tệp điện tử mà phải bảo đảm cấu trúc dữ liệu, metadata, khả năng tìm kiếm, kiểm soát chất lượng và khả năng khai thác lâu dài. Đối với dữ liệu không gian, yêu cầu còn cao hơn bởi phải bảo đảm hệ quy chiếu, độ chính xác, cấu trúc lớp dữ liệu và tính đồng nhất về không gian - thời gian.

Thách thức thứ ba là bảo đảm an toàn thông tin và an ninh mạng. Khi càng nhiều hệ thống được kết nối, dữ liệu được chia sẻ rộng hơn và các thiết bị IoT, cảm biến, hệ thống quan trắc tự động được đưa vào mạng, phạm vi cần bảo vệ cũng mở rộng. Kế hoạch vì vậy yêu cầu triển khai mô hình bảo đảm an toàn thông tin bốn lớp, giám sát tập trung 24/7, xác định và phê duyệt cấp độ an toàn cho 100% hệ thống thông tin, đồng thời có cơ chế quản lý điểm yếu, lỗ hổng và ứng cứu sự cố.

Một thách thức khác là nguồn nhân lực. Chuyển đổi số không thể chỉ giao cho bộ phận công nghệ thông tin. Các chuyên gia quản lý tài nguyên, môi trường, đo đạc bản đồ, viễn thám, khí tượng thủy văn, tài nguyên nước và các lĩnh vực chuyên ngành phải trở thành những người trực tiếp tham gia xây dựng yêu cầu dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và các bài toán ứng dụng. Kế hoạch đã đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% cán bộ, công chức, viên chức được đào tạo, bồi dưỡng và cập nhật kiến thức, kỹ năng số; đồng thời hình thành đội ngũ chuyên trách có năng lực về dữ liệu, AI, công nghệ số và an toàn thông tin.

Một vấn đề cần đặc biệt quan tâm là tránh tình trạng “số hóa cách làm cũ”. Nếu chỉ chuyển hồ sơ giấy thành hồ sơ điện tử nhưng vẫn giữ nguyên quy trình phức tạp, dữ liệu không được tái sử dụng và các hệ thống không liên thông thì hiệu quả chuyển đổi số sẽ hạn chế. Chính vì vậy, Kế hoạch yêu cầu chuẩn hóa và tái cấu trúc quy trình nghiệp vụ theo hướng đơn giản hóa, minh bạch hóa và số hóa hoàn toàn; đồng thời thực hiện nguyên tắc người dân, doanh nghiệp không phải cung cấp lại dữ liệu đã có.

Cục Viễn thám quốc gia: đưa dữ liệu quan sát Trái đất vào trung tâm của quản trị số

Đối với Cục Viễn thám quốc gia, Quyết định số 3254/QĐ-BNNMT đặt ra cả yêu cầu trực tiếp và cơ hội để phát huy thế mạnh của công nghệ viễn thám trong hệ sinh thái dữ liệu số của Bộ. Kế hoạch không quy định riêng một nhóm nhiệm vụ mang tên “viễn thám” cho Cục; do đó, việc triển khai tại Cục cần được cụ thể hóa trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ được giao và vai trò của đơn vị quản lý dữ liệu chuyên ngành. Theo Kế hoạch, các đơn vị quản lý dữ liệu chuyên ngành có trách nhiệm chuẩn hóa, làm sạch, cập nhật, kiểm soát chất lượng dữ liệu thuộc phạm vi quản lý; phối hợp xây dựng danh mục dữ liệu, tiêu chuẩn dữ liệu và yêu cầu kỹ thuật đối với cơ sở dữ liệu chuyên ngành, đồng thời kết nối, tích hợp dữ liệu vào kho dữ liệu dùng chung của Bộ.

Trên cơ sở đó, Cục Viễn thám quốc gia cần xác định dữ liệu viễn thám là một cấu phần quan trọng trong hạ tầng dữ liệu không gian của Bộ, đồng thời chủ động xây dựng lộ trình chuyển đổi số phù hợp với đặc thù dữ liệu quan sát Trái đất.

Trước hết, Cục cần rà soát tổng thể các nguồn dữ liệu viễn thám đang quản lý, bao gồm dữ liệu ảnh vệ tinh, dữ liệu ảnh hàng không, các sản phẩm viễn thám đã xử lý, dữ liệu kết quả điều tra, giám sát và các sản phẩm thông tin chuyên đề được tạo lập từ dữ liệu viễn thám. Trên cơ sở đó, phân loại, chuẩn hóa metadata, xây dựng danh mục dữ liệu, xác định dữ liệu dùng chung, dữ liệu mở và dữ liệu có hạn chế khai thác theo quy định. Đây là bước nền tảng để dữ liệu viễn thám có thể kết nối với nền tảng dữ liệu số thống nhất của Bộ.

Tiếp đó, Cục cần phối hợp chặt chẽ với Cục Chuyển đổi số và các đơn vị chuyên ngành để xây dựng mô hình kết nối dữ liệu viễn thám với nền tảng GIS và kho dữ liệu dùng chung của Bộ. Mục tiêu không phải chỉ đưa các tệp ảnh lên một hệ thống lưu trữ, mà phải hình thành khả năng tìm kiếm, truy xuất, khai thác và phân tích dữ liệu theo không gian, thời gian, chủ đề và mục đích sử dụng.

Đối với lĩnh vực môi trường, cần ưu tiên xây dựng các bộ dữ liệu và sản phẩm viễn thám có khả năng phục vụ trực tiếp công tác giám sát. Có thể tập trung vào các bài toán như theo dõi biến động sử dụng đất và lớp phủ, giám sát diện tích rừng và biến động tài nguyên rừng, theo dõi mặt nước và biến động nguồn nước, giám sát các khu vực có nguy cơ ô nhiễm hoặc biến đổi bất thường, hỗ trợ theo dõi thiên tai, hạn hán, ngập lụt, sạt lở và các biến động môi trường trên diện rộng. Những bài toán này cần được lựa chọn dựa trên nhu cầu quản lý thực tế, khả năng cung cấp dữ liệu và hiệu quả đầu ra, tránh phát triển các ứng dụng công nghệ chỉ nhằm mục đích trình diễn.

Một hướng quan trọng khác là chuẩn bị dữ liệu viễn thám cho các ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Dữ liệu ảnh cần được tổ chức thành các bộ dữ liệu có chất lượng, có nhãn, có metadata và có khả năng sử dụng cho huấn luyện, kiểm thử và vận hành các mô hình AI. Khi kết hợp ảnh viễn thám với dữ liệu quan trắc, GIS và dữ liệu chuyên ngành, Cục có thể tham gia phát triển các mô hình nhận dạng biến động, phát hiện bất thường và hỗ trợ dự báo, cảnh báo. Đây sẽ là bước chuyển từ “cung cấp dữ liệu ảnh” sang “cung cấp thông tin và tri thức từ dữ liệu”.

Cùng với đó, Cục cần quan tâm đến kiến trúc hệ thống, an toàn thông tin và khả năng vận hành lâu dài. Các hệ thống dữ liệu viễn thám cần được xác định cấp độ an toàn thông tin theo quy định; có cơ chế phân quyền khai thác, sao lưu, phục hồi và giám sát truy cập. Đặc thù dữ liệu viễn thám có dung lượng lớn cũng đòi hỏi giải pháp lưu trữ, điện toán và truyền dẫn phù hợp, có khả năng mở rộng theo nhu cầu. Việc khai thác điện toán đám mây, kho dữ liệu tập trung và các nền tảng dùng chung của Bộ cần được nghiên cứu trên cơ sở bảo đảm an toàn, hiệu quả và chủ quyền dữ liệu.

Quan trọng hơn, Cục cần xây dựng được cơ chế phối hợp dữ liệu với các đơn vị quản lý tài nguyên và môi trường. Viễn thám chỉ tạo ra giá trị quản lý khi được kết nối với dữ liệu mặt đất, dữ liệu điều tra, dữ liệu quan trắc và dữ liệu nghiệp vụ. Vì vậy, cần chuyển từ tư duy “Cục cung cấp sản phẩm viễn thám cho đơn vị sử dụng” sang mô hình phối hợp xây dựng bài toán, trong đó cơ quan chuyên ngành xác định nhu cầu quản lý, Cục Viễn thám quốc gia cung cấp phương pháp và dữ liệu quan sát Trái đất, còn Cục Chuyển đổi số bảo đảm nền tảng tích hợp, kết nối và chia sẻ.

Từ dữ liệu đến quyết định: mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số

Quyết định số 3254/QĐ-BNNMT cho thấy chuyển đổi số của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong giai đoạn 2026-2030 đã chuyển sang một giai đoạn mới: không chỉ số hóa hoạt động nghiệp vụ mà hướng tới xây dựng một mô hình quản trị ngành dựa trên dữ liệu, kết nối và trí tuệ nhân tạo.

Đối với ngành nông nghiệp và môi trường, thành công của quá trình này sẽ được thể hiện không phải ở số lượng phần mềm được xây dựng hay số lượng dữ liệu được số hóa, mà ở khả năng sử dụng dữ liệu để phát hiện sớm vấn đề, đánh giá chính xác hiện trạng, dự báo xu thế và hỗ trợ cơ quan quản lý đưa ra quyết định kịp thời. Khi dữ liệu quan trắc, dữ liệu địa lý, dữ liệu điều tra, dữ liệu viễn thám và các nguồn dữ liệu chuyên ngành được kết nối, một hệ thống quản trị môi trường theo không gian và thời gian thực sẽ từng bước được hình thành.

Trong tiến trình đó, Cục Viễn thám quốc gia có điều kiện phát huy rõ hơn vai trò của công nghệ quan sát Trái đất trong quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Trọng tâm trong những năm tới không chỉ là tăng cường thu nhận và xử lý ảnh viễn thám, mà phải chuẩn hóa dữ liệu, xây dựng các sản phẩm có khả năng tích hợp, phát triển các bài toán phân tích bằng AI, cung cấp thông tin chuyên đề có giá trị cho quản lý và đưa kết quả viễn thám vào các nền tảng dữ liệu, GIS và hệ thống hỗ trợ ra quyết định của Bộ.

Kế hoạch cũng đặt ra nguyên tắc tổ chức thực hiện theo phương châm “6 rõ: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền”, lấy kết quả phục vụ làm trung tâm, lấy dữ liệu làm nền tảng và lấy hiệu quả cải cách hành chính làm đầu ra để kiểm tra, giám sát, đánh giá. Đây sẽ là thước đo quan trọng đối với từng đơn vị trong quá trình triển khai.

Với ngành nông nghiệp và môi trường, chuyển đổi số vì thế không chỉ là một chương trình hiện đại hóa công nghệ. Đó là quá trình hình thành phương thức quản lý mới, trong đó dữ liệu được tạo lập có chất lượng, được cập nhật liên tục, kết nối giữa các lĩnh vực, được bảo vệ an toàn và được chuyển hóa thành thông tin phục vụ quyết định. Khi nền tảng đó được hình thành, các công nghệ như viễn thám, GIS, IoT, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo sẽ không còn vận hành như những công cụ riêng lẻ, mà cùng tham gia tạo nên năng lực quản trị tài nguyên và môi trường hiện đại, chủ động và dựa trên bằng chứng dữ liệu.

Quyết định số 3254/QĐ-BNNMT vì vậy mở ra một giai đoạn mới trong chuyển đổi số của Bộ Nông nghiệp và Môi trường: từ số hóa dữ liệu đến kết nối dữ liệu, từ kết nối dữ liệu đến phân tích, dự báo, và từ phân tích đến hỗ trợ ra quyết định. Đây cũng là hướng đi để dữ liệu môi trường thực sự trở thành nguồn lực phục vụ phát triển bền vững, đồng thời tạo không gian để công nghệ viễn thám và các công nghệ địa không gian đóng góp ngày càng trực tiếp vào công tác quản lý nhà nước của ngành.