Hoàn thiện định mức kinh tế - kỹ thuật giám sát khai thác mỏ lộ thiên bằng công nghệ viễn thám: Nền tảng nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên khoáng sản

Nhằm hoàn thiện hành lang kỹ thuật và kinh tế phục vụ triển khai các nhiệm vụ giám sát chuyên ngành, Cục Viễn thám quốc gia đã chủ trì xây dựng dự thảo Thông tư ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật giám sát bằng công nghệ viễn thám đối với một số nội dung, hạng mục trong khai thác mỏ lộ thiên. Đây là bước tiến quan trọng trong quá trình chuẩn hóa hoạt động ứng dụng viễn thám vào công tác quản lý tài nguyên khoáng sản, tạo cơ sở cho việc lập dự toán, tổ chức thực hiện, nghiệm thu và thanh quyết toán các nhiệm vụ giám sát trên phạm vi cả nước. 

Từ yêu cầu thực tiễn đến nhu cầu xây dựng định mức chuyên ngành

Hiện nay, công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động khai thác khoáng sản chủ yếu vẫn dựa vào các hình thức kiểm tra trực tiếp tại hiện trường. Phương pháp này mặc dù mang lại độ chính xác cao nhưng đòi hỏi nhiều nhân lực, thời gian và kinh phí, đặc biệt đối với các khu vực khai thác phân bố trên địa bàn rộng hoặc ở vùng có điều kiện địa hình phức tạp. Trong khi đó, hoạt động khai thác khoáng sản luôn có tính biến động lớn về diện tích, quy mô khai thác, vị trí bãi thải, hệ thống công trình phụ trợ và các yếu tố tác động đến môi trường.

Sự phát triển của công nghệ viễn thám đã tạo ra khả năng quan sát, theo dõi liên tục các khu vực khai thác từ không gian với độ phân giải ngày càng cao. Thông qua ảnh vệ tinh, ảnh máy bay không người lái và các nguồn dữ liệu viễn thám khác, cơ quan quản lý có thể nhanh chóng phát hiện các khu vực khai thác vượt phạm vi cấp phép, khai thác trái phép, mở rộng bãi thải không đúng quy định hoặc các biến động liên quan đến hiện trạng sử dụng đất và môi trường khu vực mỏ.

Để khai thác hiệu quả các lợi thế đó, Bộ Tài nguyên và Môi trường trước đây đã ban hành Thông tư số 26/2023/TT-BTNMT quy định kỹ thuật giám sát bằng công nghệ viễn thám đối với một số nội dung, hạng mục trong khai thác mỏ lộ thiên. Tuy nhiên, việc triển khai các nhiệm vụ chuyên môn trên thực tế vẫn cần một hệ thống định mức kinh tế - kỹ thuật thống nhất nhằm xác định đầy đủ các yếu tố chi phí, bảo đảm tính đồng bộ trong công tác lập dự toán và quản lý tài chính. Chính vì vậy, việc xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật chuyên ngành cho hoạt động giám sát khai thác mỏ lộ thiên bằng công nghệ viễn thám là yêu cầu khách quan và cấp thiết. 

Chuẩn hóa toàn bộ quy trình giám sát bằng công nghệ viễn thám

Một trong những điểm nổi bật của dự thảo định mức là được xây dựng trên cơ sở toàn bộ quy trình công nghệ đã được quy định trong các văn bản kỹ thuật chuyên ngành. Theo đó, hoạt động giám sát bằng công nghệ viễn thám đối với khai thác mỏ lộ thiên được chia thành sáu công đoạn chính gồm: thu thập tài liệu; xử lý dữ liệu ảnh viễn thám; chiết xuất thông tin các nội dung giám sát; biên tập thông tin, dữ liệu; phân tích, tổng hợp, xác định vị trí, phạm vi các nội dung giám sát; và xây dựng báo cáo kết quả giám sát. 

Quy trình này phản ánh đầy đủ chuỗi công việc từ tiếp nhận dữ liệu đầu vào đến tạo lập sản phẩm cuối cùng. Trong đó, công đoạn thu thập tài liệu không chỉ bao gồm dữ liệu ảnh viễn thám mà còn đòi hỏi thu thập đồng bộ các hồ sơ quản lý như giấy phép khai thác khoáng sản, báo cáo khai thác khoáng sản, báo cáo đánh giá tác động môi trường, cơ sở dữ liệu nền địa lý quốc gia, bản đồ hiện trạng sử dụng đất và các loại bản đồ chuyên ngành khác. Việc tích hợp các nguồn dữ liệu này cho phép thực hiện các phép đối chiếu đa chiều nhằm xác định chính xác hiện trạng khai thác và phát hiện các dấu hiệu vi phạm.

Sau khi thu thập dữ liệu, các bước xử lý ảnh như tăng dày khối ảnh, nắn chỉnh hình học, xử lý phổ, trộn ảnh và tăng cường chất lượng ảnh được thực hiện nhằm bảo đảm dữ liệu đáp ứng yêu cầu kỹ thuật cho công tác phân tích. Tiếp đó, thông tin giám sát được chiết xuất thông qua các công đoạn lấy mẫu phổ, xây dựng mẫu giải đoán, phân loại ảnh, điều tra ngoại nghiệp và hoàn thiện kết quả giải đoán. Đây là giai đoạn đòi hỏi trình độ chuyên môn cao, quyết định độ chính xác của toàn bộ quá trình giám sát.

Trên cơ sở kết quả giải đoán ảnh, các chuyên gia tiến hành tích hợp dữ liệu, phân tích mối quan hệ giữa hiện trạng khai thác thực tế với phạm vi được cấp phép, đồng thời đối chiếu các công trình phụ trợ với nội dung đã được phê duyệt trong báo cáo đánh giá tác động môi trường. Các bước phân tích này cho phép xác định chính xác vị trí, diện tích và mức độ vi phạm, tạo cơ sở khoa học phục vụ công tác quản lý nhà nước và xử lý vi phạm trong lĩnh vực khoáng sản. 

Bảo đảm tính khoa học và khả năng áp dụng trong thực tiễn

Theo hồ sơ xây dựng định mức, quá trình biên soạn được thực hiện trên cơ sở tuân thủ các quy định hiện hành về xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật thuộc phạm vi quản lý nhà nước của ngành tài nguyên và môi trường. Nhóm xây dựng đã tiến hành khảo sát thực tế, thống kê thời gian thực hiện từng công đoạn sản xuất, đồng thời tham khảo các định mức đã được ban hành trong lĩnh vực viễn thám, đo đạc và bản đồ nhằm bảo đảm tính kế thừa và đồng bộ của hệ thống định mức. 

Định mức được xây dựng đầy đủ cho các thành phần gồm định mức lao động, định mức dụng cụ lao động, định mức sử dụng máy móc thiết bị, định mức vật liệu và định mức tiêu hao năng lượng. Mỗi thành phần đều được xác định trên cơ sở phương pháp khoa học, phản ánh đúng mức hao phí cần thiết để tạo ra một đơn vị sản phẩm trong điều kiện sản xuất bình thường. 

Đặc biệt, quá trình khảo sát đã ghi nhận chi tiết thời gian thực hiện thực tế của từng bước công việc tại đơn vị sản xuất chuyên ngành viễn thám. Từ các số liệu thống kê thu được, nhóm xây dựng đã tiến hành phân tích, chuẩn hóa và xác định mức hao phí trung bình tiên tiến cho từng công đoạn. Cách tiếp cận này bảo đảm định mức vừa có tính thực tiễn cao, vừa tạo động lực nâng cao năng suất lao động và hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước. 

Quá trình tham vấn rộng rãi và tiếp thu nhiều ý kiến chuyên môn

Một trong những điểm đáng chú ý trong quá trình xây dựng dự thảo là việc tổ chức lấy ý kiến rộng rãi từ các bộ, ngành, địa phương và các đơn vị chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Tổng cộng đã có 45 cơ quan ngoài Bộ được lấy ý kiến, trong đó nhận được 27 văn bản phản hồi; đồng thời có 22 đơn vị thuộc Bộ được lấy ý kiến và nhận được 14 văn bản góp ý. 

Các ý kiến đóng góp tập trung vào nhiều nội dung quan trọng như phạm vi điều chỉnh, căn cứ pháp lý, phương pháp xây dựng định mức, chuẩn hóa thuật ngữ, xác định khối lượng sản phẩm, cập nhật các quy định mới về khoáng sản, viễn thám và đo đạc bản đồ. Nhiều cơ quan đánh giá cao sự cần thiết của việc ban hành định mức chuyên ngành này, đồng thời đề xuất hoàn thiện thêm các nội dung nhằm nâng cao tính khả thi khi áp dụng trên thực tế. 

Đáng chú ý, nhiều góp ý đã đề cập đến việc cập nhật các văn bản quy phạm pháp luật mới, loại bỏ các văn bản hết hiệu lực, chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ chuyên ngành và điều chỉnh phương pháp xác định khối lượng sản phẩm theo hướng phù hợp hơn với thực tiễn ứng dụng công nghệ viễn thám hiện nay. Cơ quan soạn thảo đã tiếp thu phần lớn các ý kiến liên quan đến kỹ thuật thể hiện văn bản, chuẩn hóa căn cứ pháp lý và hoàn thiện nội dung dự thảo. 

Bên cạnh đó, các ý kiến liên quan đến chuẩn hóa dữ liệu viễn thám, quản lý siêu dữ liệu, tiêu chí nghiệm thu sản phẩm, lưu trữ và chia sẻ kết quả giám sát cũng được xem xét kỹ lưỡng. Qua quá trình giải trình, cơ quan soạn thảo khẳng định nhiều nội dung đã được quy định trong các thông tư chuyên ngành hiện hành nên không cần lặp lại trong định mức nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. 

Nền tảng cho quản lý khoáng sản hiện đại và bền vững

Việc xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật giám sát bằng công nghệ viễn thám đối với một số nội dung, hạng mục trong khai thác mỏ lộ thiên không đơn thuần là hoàn thiện một công cụ quản lý tài chính cho các nhiệm vụ chuyên môn. Quan trọng hơn, đây là bước đi có ý nghĩa chiến lược trong việc chuẩn hóa hoạt động ứng dụng công nghệ viễn thám phục vụ quản lý nhà nước về khoáng sản.

Khi được ban hành và triển khai đồng bộ, định mức sẽ tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho các cơ quan quản lý, đơn vị sự nghiệp công lập và các tổ chức có liên quan trong quá trình xây dựng nhiệm vụ, lập dự toán, tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả giám sát. Đồng thời, việc xác định rõ các hao phí lao động, thiết bị, vật tư và năng lượng cũng góp phần nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và khả năng kiểm soát chi phí trong quá trình triển khai các nhiệm vụ chuyên ngành.

Trong dài hạn, định mức sẽ là một trong những nền tảng quan trọng thúc đẩy mở rộng ứng dụng công nghệ viễn thám trong lĩnh vực khoáng sản nói riêng và quản lý tài nguyên, môi trường nói chung. Đây cũng là cơ sở để từng bước xây dựng hệ thống giám sát tài nguyên hiện đại dựa trên dữ liệu số, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, bảo đảm khai thác hợp lý nguồn tài nguyên khoáng sản và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.