Hoàn thiện hành lang pháp lý, mở rộng không gian phát triển cho hoạt động viễn thám

Từ một nghị định về dữ liệu ảnh đến khung pháp lý toàn diện cho hoạt động viễn thám

Nghị định số 03/2019/NĐ-CP được ban hành trong bối cảnh viễn thám Việt Nam đang từng bước hình thành hệ thống hạ tầng và cơ sở dữ liệu quốc gia. Sau hơn 7 năm triển khai, công nghệ viễn thám đã có những thay đổi rất nhanh cả về phương thức thu nhận, năng lực cảm biến, công nghệ xử lý, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và nhu cầu khai thác dữ liệu. Viễn thám hiện không còn giới hạn ở ảnh vệ tinh mà đã phát triển thành một hệ thống quan sát đa nguồn, bao gồm vệ tinh, máy bay, thiết bị bay không người lái và các phương thức quan sát mặt đất. Trong khi đó, dữ liệu viễn thám ngày càng trở thành nguồn dữ liệu đầu vào quan trọng cho các hệ thống thông tin địa lý, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và các nền tảng số phục vụ quản trị quốc gia.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu phải chuyển cách tiếp cận quản lý từ việc chủ yếu điều chỉnh dữ liệu ảnh viễn thám và công trình hạ tầng thu nhận dữ liệu sang quản lý một cách đầy đủ hơn hoạt động viễn thám. Đây chính là điểm thay đổi có ý nghĩa nhất của dự thảo Nghị định mà Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa trình Chính phủ.

Theo Tờ trình số 9980/TTr-BNNMT ngày 29/8/2026, dự thảo Nghị định gồm 7 chương, 74 điều và 1 phụ lục với 15 mẫu, quy định toàn diện về quản lý hoạt động viễn thám, gồm hệ thống thu nhận dữ liệu viễn thám; Cơ sở dữ liệu viễn thám quốc gia; lưu trữ, cung cấp, khai thác và sử dụng thông tin, dữ liệu, sản phẩm viễn thám; ứng dụng viễn thám; quản lý chất lượng sản phẩm và giấy phép hoạt động viễn thám. Phạm vi áp dụng cũng được mở rộng, không chỉ đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân Việt Nam mà còn bao gồm tổ chức, cá nhân nước ngoài và tổ chức quốc tế tham gia hoạt động viễn thám trên lãnh thổ Việt Nam.

Điểm đáng chú ý là dự thảo đã sửa đổi, hoàn thiện 25 điều của Nghị định số 03/2019/NĐ-CP và bổ sung 49 điều, đồng thời lược bỏ 4 điều không còn phù hợp hoặc đã được điều chỉnh bởi các quy định pháp luật mới. Cấu trúc này cho thấy đây không đơn thuần là một văn bản sửa đổi kỹ thuật mà thực chất là bước xây dựng lại khung pháp lý theo hướng bao quát hơn, phù hợp với sự phát triển của công nghệ và hệ thống pháp luật mới về dữ liệu, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đặc biệt, dự thảo đã cập nhật hàng loạt khái niệm nền tảng như viễn thám, hoạt động viễn thám, cảm biến, vệ tinh viễn thám, phương thức thu nhận dữ liệu, dữ liệu viễn thám, sản phẩm viễn thám, dữ liệu mở, xử lý dữ liệu và siêu dữ liệu. Việc chuẩn hóa các khái niệm tưởng như mang tính kỹ thuật này lại có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển của ngành, bởi đây là cơ sở để thống nhất cách hiểu giữa cơ quan quản lý, đơn vị nghiên cứu, doanh nghiệp và người sử dụng dữ liệu, đồng thời tạo điều kiện để Việt Nam tăng cường hợp tác và hội nhập quốc tế trong lĩnh vực quan sát Trái đất.

Quản lý toàn bộ chuỗi giá trị dữ liệu viễn thám

Một trong những điểm mới quan trọng của dự thảo là mở rộng phạm vi quản lý từ viễn thám vệ tinh sang cả viễn thám trên không và viễn thám mặt đất. Cách tiếp cận này phù hợp với xu thế phát triển của công nghệ quan sát Trái đất hiện nay, khi một bài toán quản lý không còn được giải quyết chỉ bằng một nguồn ảnh vệ tinh mà cần kết hợp dữ liệu đa nguồn, đa thời gian và đa độ phân giải.

Theo đó, hệ thống thu nhận dữ liệu viễn thám được quản lý theo hướng đầy đủ hơn, bao gồm yêu cầu về xây dựng, đầu tư, vận hành, bảo trì, hành lang an toàn kỹ thuật, di dời và phá dỡ công trình hạ tầng. Dự thảo đồng thời làm rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức có liên quan, tạo cơ sở để hình thành mạng lưới hạ tầng thu nhận dữ liệu phù hợp với nhu cầu sử dụng thực tế.

Cùng với hạ tầng thu nhận, Cơ sở dữ liệu viễn thám quốc gia được xác định là một cấu phần trọng tâm. Dự thảo quy định cụ thể hơn về nhóm, loại và nguồn dữ liệu; thu thập, tạo lập, chuẩn hóa, tích hợp, cập nhật và quản lý dữ liệu; công khai, giao nộp, lưu trữ và cung cấp thông tin, dữ liệu, sản phẩm viễn thám. Đặc biệt, Bộ Nông nghiệp và Môi trường được bổ sung trách nhiệm quy định về khung kiến trúc dữ liệu viễn thám, khung quản trị và quản lý dữ liệu viễn thám, Từ điển dữ liệu viễn thám.

Đây là thay đổi có tính nền tảng. Nếu như trước đây trọng tâm là xây dựng và quản lý kho dữ liệu ảnh, thì cách tiếp cận mới hướng tới xây dựng hạ tầng dữ liệu viễn thám có khả năng kết nối, tích hợp, chia sẻ và khai thác dùng chung. Khi được triển khai đồng bộ, dữ liệu viễn thám có thể trở thành lớp dữ liệu nền quan trọng kết nối với các cơ sở dữ liệu về đất đai, tài nguyên nước, rừng, nông nghiệp, môi trường, biển và hải đảo, khí tượng thủy văn, thiên tai và các lĩnh vực khác.

Một điểm mới đáng chú ý khác là dự thảo đã cắt giảm thủ tục hành chính về cung cấp thông tin, dữ liệu ảnh viễn thám. Thay vì duy trì một thủ tục riêng như Nghị định số 03/2019/NĐ-CP, việc cung cấp dữ liệu được thực hiện theo Luật Tiếp cận thông tin, Luật Dữ liệu và pháp luật có liên quan. Đây là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu cải cách thủ tục hành chính và chuyển từ tư duy "xin - cho" sang khai thác dữ liệu theo các quy định thống nhất về dữ liệu.

Ngược lại, dự thảo bổ sung cơ chế cấp, gia hạn, cấp lại giấy phép hoạt động viễn thám đối với tổ chức trong nước. Như vậy, quản lý nhà nước được chuyển trọng tâm sang kiểm soát những hoạt động thực sự cần thiết phải kiểm soát, trong khi tạo thuận lợi hơn cho việc khai thác và sử dụng dữ liệu.

Viễn thám trở thành công cụ quan trọng của ngành nông nghiệp và môi trường

Đối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ý nghĩa của Nghị định mới còn lớn hơn phạm vi quản lý riêng của một lĩnh vực công nghệ. Viễn thám đang ngày càng trở thành một phương thức quan trắc diện rộng, liên tục và có khả năng cung cấp thông tin gần thời gian thực cho nhiều bài toán quản lý của ngành.

Trong nông nghiệp, dữ liệu viễn thám có thể hỗ trợ theo dõi hiện trạng và biến động đất sản xuất, mùa vụ, sinh trưởng cây trồng, sử dụng đất, hạn hán, ngập úng, sâu bệnh, năng suất và biến động sản xuất trên diện rộng. Khi kết hợp ảnh vệ tinh với dữ liệu trên không, dữ liệu mặt đất, cảm biến IoT, mô hình số và trí tuệ nhân tạo, viễn thám có thể chuyển từ vai trò "cung cấp ảnh" sang cung cấp thông tin và chỉ số phục vụ ra quyết định.

Đối với lĩnh vực tài nguyên và môi trường, giá trị của viễn thám càng rõ nét. Công nghệ này cho phép giám sát biến động sử dụng đất, tài nguyên rừng, tài nguyên nước, chất lượng môi trường, biến động bờ sông, bờ biển, sạt lở, nước biển dâng, biến đổi khí hậu và nhiều dạng tài nguyên khác trên phạm vi rộng. Đặc biệt, trong bối cảnh yêu cầu quản lý môi trường đang chuyển mạnh sang giám sát liên tục, hậu kiểm và cảnh báo sớm, viễn thám có thể trở thành một trong những nguồn dữ liệu quan trọng cho quá trình hoạch định chính sách và điều hành.

Dự thảo Nghị định lần đầu tiên dành riêng một chương về ứng dụng viễn thám và quản lý chất lượng sản phẩm viễn thám. Đây là bước tiến quan trọng, bởi pháp luật trước đây chủ yếu tập trung vào dữ liệu và hạ tầng thu nhận, trong khi giá trị cuối cùng của viễn thám nằm ở khả năng chuyển dữ liệu thành thông tin, sản phẩm, chỉ số và dịch vụ có chất lượng để phục vụ quản lý.

Các nội dung mới về quan trắc, giám sát, dữ liệu chuyên đề, chỉ số, điểm tham chiếu, khóa giải đoán, mẫu phổ và quản lý chất lượng sản phẩm tạo tiền đề để hình thành một hệ sinh thái sản phẩm viễn thám có chất lượng và khả năng kiểm chứng. Điều này đặc biệt quan trọng đối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong quá trình xây dựng các hệ thống giám sát, cảnh báo và hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Có thể thấy, nếu được ban hành và tổ chức thực hiện hiệu quả, Nghị định mới sẽ giúp thay đổi vị trí của viễn thám trong ngành: từ một công cụ kỹ thuật chuyên ngành trở thành hạ tầng công nghệ và dữ liệu phục vụ quản trị nông nghiệp, tài nguyên và môi trường.

Mở rộng cánh cửa cho doanh nghiệp và thị trường dịch vụ viễn thám

Một điểm đáng chú ý khác của dự thảo là tư duy phát triển thị trường. Nhà nước tiếp tục giữ vai trò quản lý, xây dựng hạ tầng dữ liệu quốc gia và bảo đảm các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, nhưng đồng thời mở rộng sự tham gia của các thành phần kinh tế ngoài nhà nước vào đầu tư, xây dựng, vận hành hệ thống thu nhận dữ liệu, cung cấp dữ liệu, sản phẩm và dịch vụ viễn thám.

Cơ chế này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh công nghệ vệ tinh và quan sát Trái đất đang chuyển nhanh sang mô hình thương mại. Nhiều doanh nghiệp trên thế giới đã cung cấp ảnh vệ tinh độ phân giải cao, dữ liệu radar, dữ liệu đa phổ, dữ liệu thời gian thực và các dịch vụ phân tích dựa trên trí tuệ nhân tạo. Nếu Việt Nam chỉ tiếp cận viễn thám theo mô hình đầu tư công toàn bộ hạ tầng thì khó có thể theo kịp tốc độ phát triển công nghệ.

Việc mở rộng xã hội hóa sẽ tạo điều kiện huy động nguồn lực tài chính, công nghệ và nhân lực từ khu vực tư nhân, giảm áp lực đầu tư ngân sách, đồng thời thúc đẩy hình thành thị trường dữ liệu và dịch vụ viễn thám. Đây cũng là tiền đề để thực hiện định hướng phát triển kinh tế dữ liệu, trong đó dữ liệu viễn thám được xem là một nguồn dữ liệu nền có giá trị cao.

Đáng chú ý, dự thảo đã bổ sung các quy định về hoạt động viễn thám có yếu tố nước ngoài và hoạt động xuyên biên giới, bao gồm chuyển, xử lý dữ liệu và sản phẩm viễn thám xuyên biên giới, cung cấp dữ liệu nước ngoài tại Việt Nam và trao đổi dữ liệu với tổ chức, cá nhân nước ngoài. Cách tiếp cận này vừa tạo điều kiện cho Việt Nam tiếp cận nguồn dữ liệu và công nghệ quốc tế, vừa đặt ra cơ chế kiểm soát cần thiết đối với dữ liệu liên quan đến chủ quyền lãnh thổ, quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia.

Viễn thám và bước tiến tới hệ sinh thái không gian vũ trụ

Nếu nhìn ở tầm rộng hơn, Nghị định mới không chỉ có ý nghĩa đối với ngành nông nghiệp và môi trường mà còn có thể xem là một trong những cấu phần pháp lý quan trọng của hệ sinh thái không gian vũ trụ Việt Nam.

Trong chuỗi giá trị không gian, viễn thám và quan sát Trái đất là một lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị kinh tế - xã hội trực tiếp nhất. Một vệ tinh quan sát Trái đất chỉ thực sự phát huy giá trị khi dữ liệu thu nhận được đưa vào xử lý, phân tích, tích hợp với dữ liệu mặt đất và chuyển hóa thành thông tin phục vụ các ngành kinh tế, quản lý nhà nước và đời sống xã hội.

Chiến lược phát triển và ứng dụng khoa học và công nghệ vũ trụ đến năm 2030 đã đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ sở pháp lý đối với dữ liệu quan sát Trái đất, phát triển cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành, phát triển dịch vụ xử lý dữ liệu vệ tinh, nghiên cứu cơ chế thuê dịch vụ xử lý dữ liệu và thúc đẩy hình thành thị trường dịch vụ quan sát Trái đất. Dự thảo Nghị định lần này đã thể chế hóa một phần quan trọng những định hướng đó.

Điều này cho thấy viễn thám có thể trở thành cầu nối giữa chương trình không gian vũ trụ và các nhu cầu phát triển trên mặt đất. Năng lực vệ tinh, trạm thu, xử lý dữ liệu, phân tích AI, nền tảng dữ liệu và các dịch vụ ứng dụng sẽ từng bước hình thành một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, tạo thị trường cho doanh nghiệp công nghệ trong nước và mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị không gian toàn cầu.

Ở góc độ này, việc xây dựng Nghị định về hoạt động viễn thám có thể được xem là bước đi quan trọng để Việt Nam chuyển từ tư duy "có vệ tinh" sang tư duy xây dựng năng lực quan sát Trái đất và khai thác kinh tế không gian.

Từ Nghị định về viễn thám đến một khung pháp lý rộng hơn cho kinh tế không gian

Việc trình Chính phủ dự thảo Nghị định lần này cũng cho thấy một hướng phát triển đáng chú ý của chính sách viễn thám trong thời gian tới: Nghị định không nên được xem là điểm kết thúc mà là nền tảng để tiếp tục mở rộng hệ thống chính sách về dữ liệu và dịch vụ quan sát Trái đất.

Trước mắt, sau khi Nghị định được ban hành, cần nhanh chóng hình thành hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn, quy định kỹ thuật và định mức kinh tế - kỹ thuật phù hợp với những nội dung mới. Đặc biệt, cần cụ thể hóa kiến trúc dữ liệu viễn thám, cơ chế quản trị dữ liệu, chuẩn siêu dữ liệu, cơ chế kết nối và chia sẻ dữ liệu, tiêu chí chất lượng sản phẩm cũng như phương thức xác nhận, xác thực dữ liệu.

Cùng với đó, cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế phát triển dịch vụ viễn thám theo nhu cầu, trong đó cơ quan nhà nước có thể đặt hàng hoặc thuê dịch vụ thay vì nhất thiết phải đầu tư toàn bộ hệ thống. Đây là hướng đi có khả năng tạo thị trường đủ lớn để doanh nghiệp tham gia đầu tư công nghệ, đồng thời giúp Nhà nước tiếp cận nhanh hơn với những công nghệ mới.

Một hướng mở rộng quan trọng khác là nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về quan sát Trái đất và hoạt động không gian theo hướng liên kết chặt chẽ giữa vệ tinh, trạm mặt đất, dữ liệu, dịch vụ xử lý, ứng dụng và thị trường. Khi đó, viễn thám không còn được nhìn nhận đơn thuần là một lĩnh vực thuộc quản lý tài nguyên và môi trường mà trở thành một mắt xích trong chiến lược phát triển công nghệ không gian, kinh tế số và kinh tế dữ liệu của quốc gia.

Đặc biệt, cùng với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, IoT và các mô hình phân tích tự động, giá trị của dữ liệu viễn thám sẽ ngày càng chuyển từ giá trị của dữ liệu gốc sang giá trị của thông tin và dịch vụ được tạo ra từ dữ liệu. Đây sẽ là dư địa phát triển rất lớn cho các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam.

Một bước chuyển từ quản lý dữ liệu sang quản trị hạ tầng dữ liệu và công nghệ

Điểm nổi bật nhất của dự thảo Nghị định có thể được nhìn nhận ở sự chuyển dịch trong tư duy quản lý: từ quản lý từng sản phẩm ảnh sang quản lý toàn bộ vòng đời của dữ liệu và hoạt động viễn thám; từ quản lý hạ tầng nhà nước sang kết hợp hạ tầng công và nguồn lực xã hội; từ cung cấp dữ liệu theo thủ tục hành chính sang khai thác dữ liệu theo pháp luật về dữ liệu; từ ứng dụng đơn lẻ sang phát triển hệ sinh thái ứng dụng đa ngành; và từ công nghệ viễn thám đơn thuần sang gắn viễn thám với trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và chuyển đổi số.

Đặc biệt, việc dự thảo đồng thời quy định về hạ tầng thu nhận – cơ sở dữ liệu – lưu trữ và chia sẻ – ứng dụng – chất lượng sản phẩm – cấp phép – quản lý nhà nước đã tạo nên một chuỗi quản lý tương đối hoàn chỉnh. Đây chính là điều kiện cần để viễn thám phát triển thành một hạ tầng dữ liệu quốc gia có khả năng phục vụ lâu dài.

Trong bối cảnh Trung ương đang đặt yêu cầu cao về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế dữ liệu và không gian vũ trụ, việc hoàn thiện Nghị định về hoạt động viễn thám vì vậy không chỉ giải quyết những bất cập của Nghị định số 03/2019/NĐ-CP. Quan trọng hơn, văn bản này có thể tạo ra nền móng pháp lý mới cho giai đoạn phát triển tiếp theo của viễn thám Việt Nam.

Từ một công nghệ chủ yếu được sử dụng để tạo lập và khai thác ảnh vệ tinh, viễn thám đang chuyển thành một hệ thống cung cấp dữ liệu, thông tin và dịch vụ phục vụ quản trị quốc gia. Từ một lĩnh vực kỹ thuật tương đối chuyên biệt, viễn thám đang trở thành một thành phần của hạ tầng số, hạ tầng dữ liệu và hạ tầng không gian. Và từ góc độ của ngành Nông nghiệp và Môi trường, đây cũng là cơ hội để xây dựng một phương thức quản lý mới dựa nhiều hơn vào dữ liệu quan sát khách quan, liên tục và trên phạm vi rộng.

Việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường trình Chính phủ dự thảo Nghị định về hoạt động viễn thám do đó có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành. Nếu được ban hành và tổ chức thực hiện đồng bộ, Nghị định sẽ tạo hành lang pháp lý để khai thác tốt hơn tài nguyên dữ liệu viễn thám, thúc đẩy thị trường dịch vụ quan sát Trái đất, tăng cường ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp và môi trường, đồng thời từng bước hình thành năng lực và thị trường cho kinh tế không gian của Việt Nam. Đây có thể xem là bước chuyển quan trọng để viễn thám thực sự trở thành một công nghệ chiến lược phục vụ phát triển đất nước trong kỷ nguyên dữ liệu và không gian vũ trụ.