Khai mở không gian phát triển mới trong lĩnh vực viễn thám – Động lực nâng cao năng lực tự chủ khoa học, công nghệ và các ngành công nghiệp chiến lược

Đây cũng là nội dung được Cục Viễn thám quốc gia nghiên cứu, rà soát và báo cáo Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhằm phục vụ xây dựng Đề án nâng cao năng lực tự chủ về khoa học, công nghệ và năng lực sản xuất các ngành công nghiệp chiến lược của Việt Nam. Những đánh giá này không chỉ phản ánh thực trạng phát triển của lĩnh vực viễn thám mà còn chỉ ra các yêu cầu cấp bách về hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng và phát triển nguồn nhân lực để khai thác hiệu quả không gian phát triển mới trong giai đoạn tới.

Không gian phát triển mới – cơ hội chiến lược của nền kinh tế số

Trên thế giới, công nghệ không gian đang bước vào giai đoạn phát triển nhanh chưa từng có. Nếu như trước đây, các hoạt động vũ trụ chủ yếu phục vụ mục tiêu nghiên cứu khoa học và quốc phòng thì hiện nay dữ liệu không gian đã trở thành nguồn tài nguyên đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế số. Thị trường công nghệ trong không gian vũ trụ và không gian tầm thấp được dự báo đạt quy mô khoảng 42–53 tỷ USD vào năm 2030, tăng trưởng bình quân từ 11–12% mỗi năm. Sự phát triển mạnh mẽ này được thúc đẩy bởi nhu cầu ngày càng lớn về dữ liệu phục vụ nông nghiệp thông minh, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, phát triển đô thị, giao thông, logistics, ứng phó thiên tai và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Sự phổ biến của vệ tinh cỡ nhỏ, các hệ thống cảm biến hiện đại, thiết bị bay không người lái (UAV), nền tảng điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi căn bản phương thức thu nhận, xử lý và khai thác dữ liệu viễn thám. Thay vì chỉ là nguồn ảnh phục vụ nghiên cứu, dữ liệu viễn thám ngày nay được cập nhật gần thời gian thực, có độ phân giải rất cao và có thể tích hợp với nhiều nguồn dữ liệu khác để tạo thành nền tảng phục vụ điều hành, dự báo và ra quyết định.

Đối với Việt Nam, đây là cơ hội quan trọng để hình thành mô hình tăng trưởng mới dựa trên dữ liệu và công nghệ. Viễn thám không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên thiên nhiên, môi trường, đất đai, rừng, nguồn nước, nông nghiệp và hạ tầng mà còn tạo tiền đề phát triển ngành công nghiệp dữ liệu không gian, dịch vụ phân tích dữ liệu và các sản phẩm công nghệ có giá trị gia tăng cao. Đồng thời, dữ liệu viễn thám còn là nguồn thông tin quan trọng phục vụ bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, bảo đảm quốc phòng, an ninh và tăng cường năng lực quản lý nhà nước trong nhiều lĩnh vực.

Việt Nam vẫn chưa khai thác hiệu quả tiềm năng của không gian phát triển mới

Mặc dù có nhiều tiềm năng và nhu cầu ứng dụng ngày càng lớn, việc khai thác không gian phát triển mới trong lĩnh vực viễn thám của nước ta vẫn còn nhiều hạn chế. Theo đánh giá của Cục Viễn thám quốc gia, năng lực hạ tầng thu nhận dữ liệu, hệ thống vệ tinh, thiết bị cảm biến, nền tảng xử lý dữ liệu lớn và ứng dụng trí tuệ nhân tạo vẫn chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Khả năng tự chủ về công nghệ còn hạn chế, trong khi nhiều loại dữ liệu quan trọng vẫn phải phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài.

Bên cạnh đó, cơ chế thu hút đầu tư tư nhân, chính sách thương mại hóa kết quả nghiên cứu, bảo hộ sở hữu trí tuệ và phát triển thị trường dữ liệu viễn thám còn thiếu đồng bộ. Mối liên kết giữa cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp chưa thực sự chặt chẽ, dẫn đến nhiều kết quả nghiên cứu chưa được chuyển hóa thành sản phẩm và dịch vụ phục vụ phát triển kinh tế.

Nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực viễn thám và công nghệ không gian cũng còn thiếu cả về số lượng và chất lượng. Đây là những yếu tố làm hạn chế khả năng hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đồng thời ảnh hưởng đến mục tiêu xây dựng năng lực tự chủ về khoa học, công nghệ trong lĩnh vực viễn thám.

Theo đánh giá của Cục Viễn thám quốc gia, nếu không sớm có các giải pháp đồng bộ, Việt Nam sẽ khó tận dụng được cơ hội chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên dữ liệu không gian, đồng thời phải đối mặt với nhiều rủi ro liên quan đến an ninh dữ liệu, chủ quyền không gian và an toàn hàng không khi hoạt động thu nhận, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu chưa được quản lý đầy đủ.

Hoàn thiện thể chế để theo kịp sự phát triển của công nghệ

Một trong những nền tảng quan trọng nhất để phát triển lĩnh vực viễn thám là hệ thống pháp luật. Hiện nay, các hoạt động viễn thám được điều chỉnh chủ yếu bởi Nghị định số 03/2019/NĐ-CP của Chính phủ. Sau nhiều năm triển khai, Nghị định đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc quản lý hoạt động thu nhận, lưu trữ, xử lý, cung cấp, khai thác và sử dụng dữ liệu ảnh viễn thám; góp phần hình thành cơ sở dữ liệu ảnh viễn thám quốc gia và nâng cao hiệu quả ứng dụng dữ liệu trong quản lý tài nguyên, môi trường, nông nghiệp, phòng chống thiên tai cũng như phục vụ quốc phòng, an ninh.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số đã đặt ra nhiều vấn đề mới mà các quy định hiện hành chưa bao quát đầy đủ. Những hoạt động như ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xử lý dữ liệu, điện toán đám mây, thương mại hóa dữ liệu viễn thám, chia sẻ dữ liệu trên môi trường số hay các nguy cơ tấn công mạng, xâm nhập và chiếm quyền điều khiển hệ thống viễn thám đều cần được bổ sung quy định quản lý.

Đặc biệt, cùng với sự phát triển của thị trường dữ liệu, việc bảo đảm an toàn cơ sở dữ liệu, kiểm soát việc cung cấp dữ liệu liên quan đến quốc phòng, an ninh và xử lý các hành vi khai thác trái phép dữ liệu viễn thám đã trở thành yêu cầu cấp thiết. Đồng thời, các quy định về hợp tác quốc tế trong trao đổi dữ liệu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và tham gia các cơ chế hợp tác quốc tế cũng cần được hoàn thiện để tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho quá trình hội nhập.

Mở rộng quản lý đối với các phương thức thu nhận dữ liệu mới

Nếu như trước đây hoạt động viễn thám chủ yếu gắn với dữ liệu từ vệ tinh thì hiện nay các phương thức thu nhận dữ liệu trên không và mặt đất đang phát triển rất nhanh. Máy bay không người lái, máy bay chuyên dụng cùng nhiều loại cảm biến hiện đại có khả năng thu nhận dữ liệu với độ phân giải rất cao, cập nhật liên tục và phục vụ trực tiếp cho nhiều lĩnh vực như quy hoạch đô thị, giám sát xây dựng, quản lý tài nguyên, nông nghiệp chính xác và ứng phó thiên tai.

Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện hành mới tập trung điều chỉnh dữ liệu vệ tinh, trong khi hoạt động viễn thám trên không và mặt đất vẫn còn khoảng trống pháp lý. Điều này có thể dẫn đến nguy cơ ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, bí mật nhà nước, quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân nếu việc thu nhận, lưu trữ và khai thác dữ liệu không được quản lý thống nhất.

Việc bổ sung đầy đủ các quy định quản lý đối với toàn bộ chu trình dữ liệu viễn thám, từ thu nhận, lưu trữ, xử lý đến cung cấp, chia sẻ và sử dụng sẽ góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, đồng thời tạo môi trường minh bạch để doanh nghiệp yên tâm đầu tư phát triển công nghệ và dịch vụ.

Đầu tư hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Để nâng cao năng lực tự chủ về khoa học, công nghệ trong lĩnh vực viễn thám, cần có chính sách đầu tư dài hạn đối với hạ tầng dữ liệu quốc gia, hệ thống thu nhận dữ liệu hiện đại, trung tâm xử lý dữ liệu lớn và các nền tảng trí tuệ nhân tạo phục vụ phân tích dữ liệu không gian.

Cùng với đó là việc hình thành cơ chế xã hội hóa nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển sản phẩm và dịch vụ viễn thám; xây dựng thị trường dữ liệu viễn thám; có cơ chế đặt hàng, mua sắm dữ liệu phục vụ nhiệm vụ công, phòng chống thiên tai và xử lý các tình huống khẩn cấp. Đây sẽ là động lực quan trọng để phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp khoa học và công nghệ trong lĩnh vực viễn thám.

Bên cạnh đầu tư hạ tầng, nguồn nhân lực chất lượng cao tiếp tục là yếu tố quyết định. Việc đẩy mạnh đào tạo chuyên sâu, tăng cường hợp tác quốc tế, chuyển giao công nghệ và kết nối giữa cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp sẽ góp phần hình thành đội ngũ chuyên gia có khả năng làm chủ các công nghệ lõi, từng bước nâng cao năng lực tự chủ về khoa học và công nghệ của đất nước.

Tạo nền tảng cho phát triển bền vững trong giai đoạn mới

Có thể khẳng định rằng, viễn thám đang chuyển từ vai trò là một công cụ hỗ trợ quản lý sang trở thành hạ tầng dữ liệu chiến lược của quốc gia. Khai thác hiệu quả không gian phát triển mới trong lĩnh vực viễn thám không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên, môi trường và phát triển kinh tế - xã hội mà còn góp phần xây dựng năng lực tự chủ về khoa học, công nghệ, tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Những đánh giá và kiến nghị của Cục Viễn thám quốc gia cho thấy yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo để hình thành một hệ sinh thái viễn thám hiện đại, đồng bộ. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Việt Nam khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên dữ liệu không gian, làm chủ các công nghệ cốt lõi và từng bước xây dựng ngành công nghiệp viễn thám phát triển theo hướng hiện đại, tự chủ và hội nhập quốc tế, đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong những thập niên tới.