Tạo lập, số hóa tại nguồn và chuẩn hóa dữ liệu – Nền tảng để phát huy giá trị dữ liệu viễn thám trong chuyển đổi số ngành nông nghiệp và môi trường

Thực hiện Kế hoạch năm 2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06; đồng thời triển khai Khung kiến trúc dữ liệu, Khung quản trị, quản lý dữ liệu và Từ điển dữ liệu ngành nông nghiệp và môi trường, Cục Chuyển đổi số đã xây dựng Dự thảo Hướng dẫn về tạo lập, số hóa tại nguồn, chuẩn hóa, làm sạch và kiểm soát chất lượng dữ liệu nông nghiệp và môi trường để lấy ý kiến các đơn vị trước khi ban hành chính thức. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm hình thành phương thức quản trị dữ liệu thống nhất trong toàn ngành, tạo nền tảng cho việc kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu chuyên ngành.

Dữ liệu chỉ có giá trị khi được tạo lập đúng ngay từ đầu

Trong nhiều năm qua, các cơ quan quản lý nhà nước đã đầu tư xây dựng nhiều cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy không ít hệ thống còn tồn tại tình trạng dữ liệu thiếu đồng nhất, trùng lặp, chưa được chuẩn hóa hoặc khó liên thông giữa các đơn vị. Khi dữ liệu được tạo lập theo nhiều phương thức khác nhau, sử dụng các tiêu chuẩn khác nhau và thiếu quy trình kiểm soát chất lượng thống nhất, việc tích hợp, chia sẻ và khai thác sẽ gặp nhiều khó khăn, làm giảm hiệu quả của quá trình chuyển đổi số.

Dự thảo Hướng dẫn xác định rõ nguyên tắc xuyên suốt là số hóa tại nguồn, nghĩa là mọi dữ liệu ngay từ thời điểm phát sinh phải được thu nhận dưới dạng số, có đầy đủ thông tin mô tả, được gắn định danh, có khả năng truy vết, xác thực và kiểm soát chất lượng trước khi đưa vào hệ thống cơ sở dữ liệu. Đây là cách tiếp cận hiện đại, chuyển từ tư duy "số hóa tài liệu" sang "tạo lập dữ liệu số ngay từ đầu", giúp giảm đáng kể chi phí xử lý về sau, đồng thời nâng cao độ tin cậy của dữ liệu.

Mục tiêu hướng tới là xây dựng hệ thống dữ liệu ngành đáp ứng các tiêu chí "đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và dùng chung". Trong đó, dữ liệu "đúng" phản ánh chính xác đối tượng quản lý; "đủ" bảo đảm đầy đủ thông tin cần thiết; "sạch" không trùng lặp, không sai lệch; "sống" được cập nhật thường xuyên theo biến động thực tế; "thống nhất" theo cùng tiêu chuẩn và "dùng chung" để phục vụ nhiều mục đích quản lý, điều hành cũng như cung cấp dịch vụ công.

Viễn thám – nguồn dữ liệu số có quy mô lớn và giá trị đặc biệt

Trong hệ thống dữ liệu của ngành nông nghiệp và môi trường, dữ liệu viễn thám giữ vị trí đặc biệt bởi đây là nguồn dữ liệu phản ánh liên tục sự biến đổi của bề mặt Trái đất trên phạm vi rộng với độ chính xác ngày càng cao. Hướng dẫn đã xác định rõ dữ liệu vệ tinh, ảnh hàng không, dữ liệu UAV, LiDAR, dữ liệu raster và dữ liệu không gian ba chiều là những nhóm dữ liệu thuộc phạm vi áp dụng. Điều này cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của viễn thám trong hệ thống dữ liệu quốc gia.

Đối với Cục Viễn thám quốc gia, việc triển khai các nguyên tắc tạo lập và quản trị dữ liệu theo dự thảo sẽ góp phần nâng cao chất lượng toàn bộ chu trình quản lý dữ liệu viễn thám, từ thu nhận ảnh, tiền xử lý, hiệu chỉnh, xây dựng siêu dữ liệu, chuẩn hóa định dạng, kiểm tra chất lượng đến lưu trữ, chia sẻ và cung cấp dữ liệu cho các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức và doanh nghiệp.

Khác với nhiều loại dữ liệu truyền thống, dữ liệu viễn thám có dung lượng rất lớn, tốc độ phát sinh nhanh và yêu cầu cao về tính đồng bộ. Mỗi cảnh ảnh vệ tinh không chỉ bao gồm dữ liệu ảnh mà còn chứa nhiều thông tin đi kèm như thời gian thu nhận, cảm biến, hệ tọa độ, độ phân giải, điều kiện khí quyển, mức độ xử lý và các thông số kỹ thuật khác. Nếu không được chuẩn hóa ngay từ đầu, việc tích hợp với các cơ sở dữ liệu đất đai, môi trường, lâm nghiệp, tài nguyên nước hay cơ sở dữ liệu quốc gia sẽ gặp nhiều khó khăn.

Việc áp dụng thống nhất các quy định về chuẩn hóa và kiểm soát chất lượng sẽ tạo điều kiện để dữ liệu viễn thám trở thành nguồn dữ liệu nền phục vụ xây dựng bản đồ số, giám sát tài nguyên, cảnh báo thiên tai, theo dõi biến động sử dụng đất, kiểm kê rừng, giám sát chất lượng môi trường, phát triển nông nghiệp thông minh và nhiều ứng dụng khác.

Chuẩn hóa dữ liệu để phục vụ trí tuệ nhân tạo và phân tích thông minh

Một trong những xu hướng nổi bật của chuyển đổi số hiện nay là ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích và khai thác dữ liệu. Tuy nhiên, AI chỉ có thể phát huy hiệu quả khi dữ liệu đầu vào bảo đảm chất lượng cao.

Trong lĩnh vực viễn thám, các mô hình học máy và học sâu được sử dụng ngày càng rộng rãi để nhận dạng lớp phủ bề mặt, phát hiện biến động, phân loại cây trồng, giám sát nguồn nước, phát hiện vi phạm đất đai hay dự báo thiên tai. Nếu dữ liệu đầu vào không thống nhất về hệ tọa độ, chuẩn lưu trữ, cấu trúc siêu dữ liệu hoặc còn chứa nhiều sai lệch, kết quả phân tích sẽ thiếu chính xác.

Chính vì vậy, việc số hóa tại nguồn, chuẩn hóa, làm sạch và kiểm soát chất lượng dữ liệu không chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà còn là điều kiện tiên quyết để phát triển các nền tảng phân tích dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các hệ thống hỗ trợ ra quyết định.

Đối với Cục Viễn thám quốc gia, đây cũng là cơ hội để từng bước xây dựng các kho dữ liệu viễn thám có chất lượng cao, phục vụ đào tạo các mô hình AI chuyên ngành, đồng thời cung cấp nguồn dữ liệu tin cậy cho các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Tăng cường kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các hệ thống

Một yêu cầu quan trọng của dự thảo là mọi dữ liệu sau khi được chuẩn hóa phải sẵn sàng tích hợp, đồng bộ và chia sẻ theo các quy định của Khung kiến trúc dữ liệu ngành. Đối với dữ liệu viễn thám, yêu cầu này có ý nghĩa đặc biệt bởi đây là loại dữ liệu được sử dụng đồng thời trong rất nhiều lĩnh vực khác nhau. Một bộ dữ liệu ảnh vệ tinh có thể đồng thời phục vụ quản lý đất đai, quy hoạch, lâm nghiệp, thủy lợi, tài nguyên nước, môi trường, biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai, quốc phòng và nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội khác.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa theo cùng tiêu chuẩn và có đầy đủ siêu dữ liệu, việc chia sẻ giữa các cơ quan sẽ diễn ra thuận lợi hơn, giảm tình trạng thu thập trùng lặp, tiết kiệm ngân sách nhà nước và nâng cao hiệu quả đầu tư cho hạ tầng dữ liệu. Đây cũng là nền tảng để kết nối với Trung tâm Dữ liệu quốc gia, các cơ sở dữ liệu quốc gia và các hệ thống thông tin của Chính phủ, góp phần xây dựng hệ sinh thái dữ liệu số thống nhất từ Trung ương đến địa phương.

Vai trò của Cục Viễn thám quốc gia trong xây dựng dữ liệu số ngành

Là cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành về viễn thám, Cục Viễn thám quốc gia đang quản lý khối lượng lớn dữ liệu không gian địa lý và dữ liệu quan sát Trái đất có giá trị phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường.

Trong thời gian tới, việc triển khai đồng bộ các nguyên tắc của Hướng dẫn sẽ góp phần nâng cao chất lượng dữ liệu viễn thám trên toàn bộ chu trình quản lý. Cùng với việc tiếp tục đầu tư hạ tầng lưu trữ, điện toán đám mây, nền tảng chia sẻ dữ liệu, công nghệ xử lý dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, Cục sẽ từng bước hình thành hệ thống dữ liệu viễn thám hiện đại, bảo đảm khả năng kết nối với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành khác của Bộ.

Song song với đó, công tác xây dựng tiêu chuẩn dữ liệu, quy trình kiểm soát chất lượng, đào tạo nguồn nhân lực và hoàn thiện cơ chế quản trị dữ liệu sẽ tiếp tục được quan tâm nhằm bảo đảm mọi dữ liệu viễn thám được tạo lập theo đúng nguyên tắc thống nhất, minh bạch và có thể khai thác lâu dài.

Hướng tới hệ sinh thái dữ liệu số hiện đại

Việc xây dựng Hướng dẫn về tạo lập, số hóa tại nguồn, chuẩn hóa, làm sạch và kiểm soát chất lượng dữ liệu không chỉ là một quy định kỹ thuật mà còn thể hiện sự chuyển biến mạnh mẽ trong tư duy quản trị dữ liệu của ngành nông nghiệp và môi trường. Khi dữ liệu được xem là tài sản số có giá trị chiến lược, việc đầu tư cho chất lượng dữ liệu ngay từ khâu tạo lập sẽ mang lại hiệu quả lâu dài cho toàn bộ hệ thống quản lý.

Đối với lĩnh vực viễn thám, đây là cơ hội để tiếp tục khẳng định vai trò là một trong những nguồn dữ liệu nền quan trọng của ngành, góp phần xây dựng Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Những bộ dữ liệu viễn thám được chuẩn hóa, kiểm soát chất lượng và kết nối đồng bộ sẽ trở thành nguồn thông tin tin cậy phục vụ quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, phát triển nông nghiệp hiện đại và hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Có thể khẳng định rằng, cùng với việc hoàn thiện khung quản trị dữ liệu và thúc đẩy số hóa tại nguồn, ngành nông nghiệp và môi trường đang từng bước hình thành hệ sinh thái dữ liệu số thống nhất, hiện đại và bền vững. Trong tiến trình đó, Cục Viễn thám quốc gia sẽ tiếp tục phát huy vai trò nòng cốt trong xây dựng, quản lý và khai thác hiệu quả dữ liệu viễn thám, đóng góp tích cực vào mục tiêu chuyển đổi số toàn diện của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và của quốc gia.