Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực quản lý nhà nước, việc ứng dụng công nghệ viễn thám trong giám sát tài nguyên và môi trường ngày càng khẳng định vai trò quan trọng. Đặc biệt, đối với hoạt động khai thác khoáng sản lộ thiên – lĩnh vực có nhiều biến động về không gian, thời gian và tác động trực tiếp đến môi trường – công nghệ viễn thám đang trở thành công cụ hiệu quả hỗ trợ cơ quan quản lý theo dõi, giám sát và phát hiện kịp thời các dấu hiệu vi phạm.Nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý, tạo nền tảng thống nhất cho việc tổ chức triển khai các nhiệm vụ giám sát bằng công nghệ viễn thám trong lĩnh vực khoáng sản, Cục Viễn thám quốc gia đang chủ trì xây dựng dự thảo Thông tư ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật giám sát bằng công nghệ viễn thám đối với một số nội dung, hạng mục trong khai thác mỏ lộ thiên. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm cụ thể hóa các chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên thiên nhiên. Những yêu cầu mới từ thực tiễn quản lý khai thác khoáng sảnTrong những năm gần đây, hoạt động khai thác khoáng sản tiếp tục phát triển mạnh tại nhiều địa phương, đóng góp đáng kể cho tăng trưởng kinh tế và cung cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển đó là những thách thức ngày càng lớn đối với công tác quản lý nhà nước.Thực tiễn cho thấy, nhiều khu vực khai thác mỏ lộ thiên có quy mô lớn, phân bố trên địa bàn rộng, địa hình phức tạp và thường xuyên biến động. Các hoạt động mở rộng khai trường, phát triển bãi thải, thay đổi địa hình, biến động hiện trạng sử dụng đất hay tác động đến môi trường diễn ra liên tục theo thời gian. Trong khi đó, các phương pháp kiểm tra, giám sát truyền thống chủ yếu dựa vào khảo sát hiện trường đòi hỏi nhiều nhân lực, thời gian và kinh phí, đồng thời khó bảo đảm tính thường xuyên và khả năng bao quát trên diện rộng. Một trong những yêu cầu cấp thiết hiện nay là nâng cao năng lực giám sát để kịp thời phát hiện các hành vi khai thác vượt ranh giới được cấp phép, khai thác trái phép, thay đổi mục đích sử dụng đất không đúng quy định hoặc phát sinh các tác động môi trường ngoài phạm vi được phê duyệt. Bên cạnh đó, các quy định mới của pháp luật về địa chất và khoáng sản cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao về trách nhiệm quản lý, giám sát và bảo vệ tài nguyên, môi trường trong suốt vòng đời khai thác mỏ. Trong bối cảnh đó, việc áp dụng các công nghệ hiện đại, đặc biệt là công nghệ viễn thám, được xem là giải pháp tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, hướng tới mô hình quản trị tài nguyên dựa trên dữ liệu số và bằng chứng khách quan.Công nghệ viễn thám – công cụ giám sát hiện đại và khách quanVới sự phát triển nhanh chóng của các hệ thống vệ tinh quan sát Trái đất, nguồn dữ liệu viễn thám hiện nay ngày càng phong phú về độ phân giải không gian, độ phân giải thời gian và phạm vi phủ trùm. Điều này cho phép theo dõi thường xuyên các biến động trên bề mặt đất với tần suất cao, kể cả tại những khu vực khó tiếp cận bằng phương pháp truyền thống.Thông qua dữ liệu ảnh vệ tinh, cơ quan quản lý có thể xác định vị trí, diện tích và mức độ biến động của các khu vực khai thác; phát hiện sự mở rộng khai trường, hình thành bãi thải mới, thay đổi địa hình bề mặt, biến động lớp phủ đất hoặc các dấu hiệu tác động đến môi trường. Đặc biệt, công nghệ viễn thám cho phép so sánh đa thời gian để đánh giá xu hướng biến động theo từng giai đoạn, tạo cơ sở khoa học phục vụ thanh tra, kiểm tra và ra quyết định quản lý. Theo quy định kỹ thuật hiện hành, quy trình giám sát bằng công nghệ viễn thám đối với khai thác mỏ lộ thiên bao gồm nhiều công đoạn như thu thập tài liệu, xử lý dữ liệu ảnh viễn thám, chiết xuất thông tin các nội dung giám sát, biên tập dữ liệu, phân tích tổng hợp và lập báo cáo kết quả giám sát. Sự kết hợp giữa dữ liệu viễn thám, hệ thống thông tin địa lý (GIS), cơ sở dữ liệu giấy phép khai thác, dữ liệu môi trường và các công cụ phân tích không gian đang mở ra khả năng xây dựng các hệ thống giám sát số hóa, hỗ trợ quản lý tài nguyên theo hướng hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.Hoàn thiện định mức kinh tế - kỹ thuật – nền tảng để triển khai đồng bộMặc dù công nghệ viễn thám đã được ứng dụng trong nhiều nhiệm vụ quản lý tài nguyên và môi trường, song đến nay chưa có định mức kinh tế - kỹ thuật chuyên ngành dành riêng cho hoạt động giám sát một số nội dung, hạng mục trong khai thác mỏ lộ thiên bằng công nghệ viễn thám.Sự thiếu vắng định mức thống nhất đã gây không ít khó khăn trong quá trình xây dựng dự toán, quản lý chi phí và quyết toán các nhiệm vụ chuyên môn. Mỗi đơn vị có thể áp dụng phương pháp tính toán khác nhau, dẫn đến sự thiếu đồng bộ và khó khăn trong công tác thẩm định, kiểm tra, đánh giá hiệu quả đầu tư. Dự thảo Thông tư do Cục Viễn thám quốc gia xây dựng hướng tới việc chuẩn hóa toàn bộ các bước công việc trong quy trình giám sát, từ thu thập dữ liệu, xử lý ảnh, giải đoán và chiết xuất thông tin đến phân tích kết quả và xây dựng báo cáo. Đồng thời, định mức cũng quy định cụ thể về hao phí lao động, sử dụng máy móc thiết bị, vật tư và năng lượng tương ứng với từng loại công việc và điều kiện thực hiện. Việc ban hành định mức không chỉ tạo cơ sở pháp lý cho việc lập dự toán, thanh quyết toán mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, thống nhất trong tổ chức thực hiện các nhiệm vụ ứng dụng công nghệ viễn thám trên phạm vi cả nước.Thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên và môi trườngMột trong những điểm nổi bật của dự thảo Thông tư là định hướng thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường.Thông qua việc chuẩn hóa các quy trình kỹ thuật, định mức kinh tế - kỹ thuật sẽ tạo điều kiện để các cơ quan, đơn vị triển khai các nhiệm vụ giám sát trên môi trường số, tăng cường tích hợp dữ liệu viễn thám với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành, phục vụ xây dựng hệ thống quản lý và giám sát tập trung. Đây cũng là bước đi phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó nhấn mạnh yêu cầu xây dựng các nền tảng số phục vụ giám sát, thu thập và quản lý dữ liệu trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường. Trong tương lai, khi kết hợp với trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây và các nền tảng phân tích không gian hiện đại, dữ liệu viễn thám sẽ không chỉ phục vụ giám sát sau khi hoạt động khai thác diễn ra mà còn có thể hỗ trợ cảnh báo sớm các nguy cơ vi phạm, dự báo xu hướng biến động và đánh giá tác động môi trường theo thời gian thực.Hướng tới quản lý khoáng sản minh bạch, hiệu quả và bền vữngViệc Cục Viễn thám quốc gia triển khai xây dựng Thông tư ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật giám sát bằng công nghệ viễn thám đối với một số nội dung, hạng mục trong khai thác mỏ lộ thiên là bước hoàn thiện quan trọng trong hệ thống thể chế của ngành viễn thám.Khi được ban hành và áp dụng thống nhất, Thông tư sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực nhà nước, chuẩn hóa quy trình triển khai các nhiệm vụ giám sát, đồng thời tạo điều kiện thúc đẩy ứng dụng mạnh mẽ công nghệ viễn thám trong quản lý khoáng sản.Quan trọng hơn, đây sẽ là công cụ hỗ trợ đắc lực cho các cơ quan quản lý trong việc tăng cường giám sát hoạt động khai thác khoáng sản theo hướng khách quan, minh bạch và dựa trên dữ liệu, góp phần bảo đảm khai thác tài nguyên hợp lý, bảo vệ môi trường và thực hiện mục tiêu phát triển bền vững trong giai đoạn mới.