Hoàn thiện Định hướng nghiên cứu cơ bản giai đoạn 2026–2030: Xây dựng nền tảng khoa học cho các công nghệ chiến lược của đất nước

Thực hiện Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030 được điều chỉnh, bổ sung theo Quyết định số 604/QĐ-TTg ngày 02/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Khoa học và Công nghệ đang xây dựng dự thảo "Định hướng nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2035". Mục tiêu của định hướng là xác định các hướng nghiên cứu ưu tiên trong lĩnh vực khoa học tự nhiên; phát huy vai trò nền tảng của nghiên cứu cơ bản; đồng thời tăng cường gắn kết giữa nghiên cứu cơ bản với phát triển công nghệ chiến lược, công nghệ cao và các lĩnh vực ưu tiên của quốc gia, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng và an ninh.

Đây không chỉ là một văn bản định hướng hoạt động nghiên cứu mà còn là cơ sở để triển khai Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026–2035, đồng thời là tài liệu tham khảo quan trọng để các bộ, ngành xây dựng các chương trình, nhiệm vụ khoa học và công nghệ thuộc phạm vi quản lý.

Nghiên cứu cơ bản - nền móng của công nghệ và đổi mới sáng tạo

Thực tiễn phát triển khoa học trên thế giới cho thấy không có quốc gia nào trở thành cường quốc công nghệ nếu thiếu nền nghiên cứu cơ bản vững mạnh. Những công nghệ đang làm thay đổi thế giới ngày nay như chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật, công nghệ gene hay pin thế hệ mới đều được hình thành từ các nghiên cứu khoa học cơ bản trước khi được thương mại hóa.

Đối với Việt Nam, yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đặt ra nhu cầu phải từng bước làm chủ các công nghệ lõi thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào chuyển giao công nghệ từ bên ngoài. Muốn làm được điều đó, cần xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu đủ mạnh để tạo ra tri thức mới, đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao và hình thành các nhóm nghiên cứu có khả năng giải quyết những bài toán lớn của quốc gia.

Định hướng nghiên cứu cơ bản giai đoạn 2026–2030 vì vậy không chỉ hướng đến phát triển khoa học mà còn tạo nền tảng cho quá trình đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy phát triển kinh tế dựa trên tri thức.

Hai trụ cột của định hướng nghiên cứu cơ bản

Theo dự thảo, Bộ Khoa học và Công nghệ xác định hai nhóm nội dung lớn.

Nhóm thứ nhất là nghiên cứu cơ bản nền tảng, bao gồm các hướng nghiên cứu nhằm khám phá quy luật của tự nhiên, tạo ra tri thức mới và làm nền tảng cho sự phát triển lâu dài của các ngành khoa học. Các hướng nghiên cứu được xây dựng trên cơ sở xu thế phát triển khoa học hiện đại của thế giới, đồng thời đáp ứng nhu cầu phát triển của Việt Nam.

Nhóm thứ hai là nghiên cứu cơ bản có định hướng, tức các nghiên cứu cơ bản nhằm tạo nền tảng khoa học phục vụ phát triển công nghệ chiến lược, công nghệ cao và các lĩnh vực ưu tiên của quốc gia. Các định hướng này được xây dựng trên cơ sở các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là Danh mục công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược và Danh mục công nghệ cao ưu tiên đầu tư phát triển do Thủ tướng Chính phủ ban hành trong năm 2026.

Cách tiếp cận này cho thấy tư duy phát triển khoa học đã có bước chuyển quan trọng. Nếu như trước đây nghiên cứu cơ bản chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ học thuật thì hiện nay nghiên cứu cơ bản được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ. Tri thức mới không chỉ phục vụ công bố khoa học mà còn phải góp phần tạo ra công nghệ mới, sản phẩm mới và động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế.

Bốn nhóm nội dung Bộ Khoa học và Công nghệ đang lấy ý kiến

Điểm đáng chú ý nhất của công văn lấy ý kiến là Bộ Khoa học và Công nghệ không chỉ xin ý kiến về dự thảo văn bản mà còn đề nghị các cơ quan tham gia xác định các ưu tiên nghiên cứu từ góc nhìn của từng ngành, từng lĩnh vực. Đây là cách tiếp cận mở nhằm huy động trí tuệ của toàn hệ thống khoa học và công nghệ.

Thứ nhất, rà soát sự phù hợp của các định hướng nghiên cứu với chiến lược phát triển ngành

Mỗi bộ, ngành đều có chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển riêng. Vì vậy, các định hướng nghiên cứu cơ bản cần được rà soát để bảo đảm đồng bộ với các chiến lược đó.

Ví dụ, ngành nông nghiệp cần các nghiên cứu nền tảng về giống cây trồng thích ứng biến đổi khí hậu; ngành y tế cần nghiên cứu về sinh học phân tử và y học chính xác; ngành công nghiệp cần nghiên cứu về vật liệu mới, năng lượng, bán dẫn; lĩnh vực tài nguyên và môi trường cần nghiên cứu sâu về hệ thống Trái đất, biến đổi khí hậu, tài nguyên nước, đại dương và quan trắc môi trường.

Việc xác định đúng nhu cầu của từng ngành sẽ giúp nguồn lực nghiên cứu được phân bổ hiệu quả, tránh đầu tư dàn trải và tạo ra các kết quả có giá trị thực tiễn cao.

Thứ hai, xác định các hướng nghiên cứu phục vụ công nghệ chiến lược

Đây là nội dung có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai nhiều chủ trương lớn về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Các hướng nghiên cứu cơ bản cần hướng tới việc tạo nền tảng khoa học cho các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán hiệu năng cao, công nghệ bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học, công nghệ không gian, công nghệ vật liệu tiên tiến và nhiều lĩnh vực chiến lược khác.

Điều này sẽ giúp rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, đồng thời nâng cao khả năng làm chủ các công nghệ lõi trong tương lai.

Thứ ba, nhận diện những bài toán lớn cần giải quyết bằng nghiên cứu cơ bản

Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đề nghị các cơ quan xác định những thách thức trọng tâm của từng ngành cần được giải quyết thông qua nghiên cứu cơ bản.

Đây là điểm mới thể hiện rõ định hướng "lấy nhu cầu phát triển làm trung tâm". Các bài toán như biến đổi khí hậu, an ninh nguồn nước, chuyển đổi năng lượng, quản lý tài nguyên thiên nhiên, dự báo thiên tai, phát triển vật liệu mới, bảo đảm an ninh mạng hay phát triển nông nghiệp thông minh đều cần những nghiên cứu nền tảng đủ sâu để tạo ra các giải pháp có tính đột phá trong dài hạn.

Thứ tư, hoàn thiện định hướng theo hướng liên ngành và khả thi

Một yêu cầu quan trọng khác là đề xuất các nội dung nhằm nâng cao tính khả thi, tính liên ngành và hiệu quả triển khai của Định hướng nghiên cứu cơ bản.

Xu thế khoa học hiện đại cho thấy các thành tựu lớn đều được hình thành trên cơ sở kết hợp nhiều lĩnh vực. Trí tuệ nhân tạo không thể tách rời toán học, khoa học dữ liệu và khoa học máy tính; công nghệ sinh học gắn chặt với hóa học, vật lý và tin sinh học; còn viễn thám hiện đại là sự kết hợp giữa công nghệ không gian, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và khoa học Trái đất.

Do đó, các định hướng nghiên cứu nếu được xây dựng theo cách tiếp cận liên ngành sẽ có khả năng tạo ra những đột phá lớn hơn, đồng thời tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư của Nhà nước.

Vai trò của lĩnh vực tài nguyên, môi trường và viễn thám

Đối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc tham gia góp ý dự thảo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi đây là một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu, thiên tai, suy giảm tài nguyên và yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý nhà nước.

Nhiều hướng nghiên cứu cơ bản cần được quan tâm như khoa học hệ thống Trái đất; mô hình hóa các quá trình khí quyển, thủy văn và đại dương; công nghệ quan trắc Trái đất; viễn thám thế hệ mới; xử lý ảnh vệ tinh bằng trí tuệ nhân tạo; đồng hóa dữ liệu đa nguồn; mô hình số song sinh (Digital Twin) phục vụ quản lý tài nguyên; phát triển các thuật toán phân tích dữ liệu lớn trong giám sát đất đai, rừng, nguồn nước, đa dạng sinh học và môi trường.

Đối với Cục Viễn thám quốc gia, việc tham gia đóng góp ý kiến không chỉ nhằm hoàn thiện dự thảo mà còn là cơ hội đề xuất các định hướng nghiên cứu nền tảng cho lĩnh vực viễn thám trong nhiều năm tới. Những nghiên cứu về cảm biến thế hệ mới, phân tích dữ liệu vệ tinh độ phân giải siêu cao, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giải đoán ảnh, xây dựng mô hình số Trái đất, tích hợp dữ liệu viễn thám với GIS, IoT và dữ liệu quan trắc mặt đất sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực giám sát tài nguyên, môi trường và hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Chung tay xây dựng nền khoa học Việt Nam hiện đại

Việc Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo Định hướng nghiên cứu cơ bản cho thấy cách tiếp cận mới trong xây dựng chính sách khoa học, lấy nhu cầu thực tiễn và sự tham gia của cộng đồng khoa học làm trung tâm. Những ý kiến đóng góp của các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp sẽ góp phần hoàn thiện một định hướng có chất lượng, vừa bảo đảm tầm nhìn dài hạn, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển của từng lĩnh vực.

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang được xác định là động lực then chốt của tăng trưởng, việc xây dựng một hệ thống định hướng nghiên cứu cơ bản bài bản, có trọng tâm, trọng điểm sẽ tạo nền tảng để hình thành các công nghệ chiến lược, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực tự chủ khoa học, công nghệ của đất nước. Đây cũng là tiền đề quan trọng để Việt Nam từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ khoa học và công nghệ thế giới, đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và thịnh vượng trong giai đoạn mới.